Osoby zawierające z seniorem umowę dożywocia i przejmujące jego nieruchomość, umieszczają go w DPS-ie, za który nie muszą nawet płacić – MRPiPS podejmuje prace nad usunięciem luki prawnej

• W jaki sposób ustalany jest koszt pobytu seniora w domu pomocy społecznej?
• Kogo obciąża koszt pobytu seniora w domu pomocy społecznej?
• Stowarzyszenie Gmin i Powiatów Wielkopolski interweniuje do MRPiPS w sprawie dostrzeżonej luki prawnej, przez którą seniorzy tracą całe swoje majątki i są umieszczani w DPS-ach na koszt gmin
• MRPiPS odpowiada na interwencję Stowarzyszenia i powołuje specjalny Zespół, którego celem jest reforma systemu pomocy społecznej
• Jest jeszcze projekt poselski, który ma zapewnić ochronę osób starszych przed wyłudzeniami mieszkań przez nieuczciwe osoby

W jaki sposób ustalany jest koszt pobytu seniora w domu pomocy społecznej?

Zasady ustalania kosztów pobytu seniora w DPS-ie wynikają z art. 60 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej. Miesięczny koszt pobytu seniora w DPS-ie – co do zasady – ustalany jest w wysokości tzw. średniego miesięcznego kosztu utrzymania mieszkańca.

Ww. średni miesięczny koszt utrzymania mieszkańca – zgodnie z powyższym wzorem:

• w DPS o zasięgu gminnym – ustala wójt (burmistrz albo prezydent miasta) i ogłasza go w wojewódzkim dzienniku urzędowym,
• w DPS o zasięgu powiatowym – starosta i ogłasza go w wojewódzkim dzienniku urzędowym i odpowiednio
• w regionalnym DPS – marszałek województwa i ogłasza go w wojewódzkim dzienniku urzędowym,

nie później niż do 31 marca każdego roku. Ogłoszenie to, stanowi podstawę do ustalenia odpłatności za pobyt w DPS od następnego miesiąca przypadającego po miesiącu, w którym zostało opublikowane. Do tego czasu, obowiązuje natomiast odpłatność za pobyt w DPS w wysokości ustalonej w ogłoszeniu z roku poprzedniego.

Kogo obciąża koszt pobytu seniora w domu pomocy społecznej?

Do wnoszenia opłaty za pobyt seniora w DPS-ie – zgodnie z art. 61 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej – zobowiązani są w kolejności:

1. mieszkaniec domu,
2. małżonek oraz zstępni (czyli dzieci, wnuki i prawnuki) przed wstępnymi (czyli rodzicami) i ostatecznie
3. gmina, z której senior został skierowany do DPS-u.

Małżonek, zstępni i wstępni mieszkańca DPS-u oraz gmina, nie mają obowiązku wnoszenia opłat za jego pobyt w DPS tylko w przypadku, gdy samodzielnie ponosi on całą odpłatność z tego tytułu.

Z przepisów ustawy o pomocy społecznej, wynika również w jakiej wysokości – ww. osoby i gmina – ponoszą opłatność za pobyt seniora w DPS:

• sam mieszkaniec domu – w wysokości nie większej niż 70% swojego dochodu,
• małżonek, zstępni oraz wstępni – w wysokości wynikającej z umowy zawartej przez nich z kierownikiem ośrodka pomocy społecznej, która ustalana jest z uwzględnieniem ich dochodów i możliwości i ostatecznie
• gmina, z której senior został skierowana do DPS-u – w wysokości różnicy między wspomnianym powyżej średnim kosztem utrzymania w domu pomocy społecznej a opłatami wnoszonymi przez mieszkańca domu i jego krewnych.

Opłaty za pobyt seniora w DPS – na zasadzie dobrowolności – mogą oczywiście ponosić również inne osoby, niż wyżej wymienione.

W przypadku odmowy zawarcia umowy przez krewnych mieszkańca DPS-us, z której wynikałaby wysokość opłaty za jego pobyt w DPS, do ponoszenia której są oni zobowiązani – wysokość tej opłaty, ustalana jest jednostronnie, w drodze decyzji organu gminy. Jeżeli natomiast krewni mieszkańca DPS-u nie wywiązują się z obowiązku wnoszenia ww. opłaty (czy to wynikającej z zawartej przez nich umowy z ośrodkiem pomocy społecznej czy z jednostronnej decyzji organu gminy) – opłaty te, zastępczo wnosi gmina, z której dana osoba została skierowana do DPS-u. Wydatki gminy poczynione w powyższym zakresie – podlegają następnie ściągnięciu od krewnych mieszkańca DPS-u w trybie egzekucji administracyjnej.

Na podstawie art. 61 ust. 2a ww. ustawy opłatę za pobyt w domu pomocy społecznej mogą również wnosić osoby niewymienione w ust. 2, czyli inne niż małżonek, zstępni i wstępni mieszkańca DPS-u i mogą być nimi np. osoby obdarowane przez mieszkańca DPS-u. Jest to jednak wyłącznie dobrowolne i w obecnym stanie prawnym – nie ma możliwości wydania wobec takich osób decyzji o odpłatności przez gminę.

Stowarzyszenie Gmin i Powiatów Wielkopolski interweniuje do MRPiPS w sprawie dostrzeżonej luki prawnej, przez którą seniorzy tracą całe swoje majątki i są umieszczani w DPS-ach na koszt gmin

W dniu 18 marca br., Zarząd Stowarzyszenia Gmin i Powiatów Wielkopolski zwrócił się do Ministry Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej Agnieszki Dziemianowicz-Bąk o podjęcie interwencji w celu wyeliminowania dostrzeżonej przez samorządy luki w przepisach, która pozwala rodzinom seniorów na pozbawianie ich całego majątku (wartego nawet kilka milionów złotych) i umieszczanie ich w DPS-ach, za które finalnie koszt ponosi gmina, pomimo, że istnieje notarialna umowa zobowiązaniowa, na podstawie której rodziny tych seniorów powinny zapewniać im, do końca życia, opiekę i ponosić koszty ich utrzymania.

SGiPW, w poniższy sposób, opisało sytuacje, do których – w ich obserwacji – coraz częściej dochodzi:

„Zdarzają się sytuacje, że osoby starsze, które są już samotne i schorowane zostają zaopiekowane przez członków dalszej rodziny (nie zstępni ani wstępni), która to opieka obejmuje przeprowadzkę tej osoby do miejsca ich stałego pobytu na terenie innej gminy niż senior jest zameldowany. Po upływie kilku miesięcy opieki nad taką osobą rodzina doprowadza do umieszczania go w domu pomocy społecznej. Wówczas umieszczenie takiej osoby w DPS-ie następuje na mocy decyzji służb socjalnych gminy, na terenie której wówczas osoba ta przebywała, a kosztami obciąża się gminę ostatniego pobytu, ale ze względu na zameldowanie, a nie na faktyczne przebywanie tej osoby. Już ten fakt budzi sprzeciw wśród samorządów gminnych i daje poczucie dużej niesprawiedliwości. Jednak jeszcze bardziej bulwersującą jest sytuacja, w której członkowie dalszej rodziny podopiecznego (nie zstępni ani wstępni), przed umieszczeniem go w domu pomocy społecznej zawierają z nim umowę notarialną o dożywocie, w której zobowiązują się do zapewnienia mu opieki i utrzymania do końca jego życia, w zamian za przekazanie na ich własność majątku w postaci nieruchomości zabudowanej domem oraz gruntów rolnych, a kosztów jego pobytu w domu pomocy społecznej nie chcą pokrywać motywując to trudną sytuacją materialną.”

Jak dalej wyjaśnia SGiPW – w takiej sytuacji (w związku z uchylaniem się przez członków rodziny seniora od ponoszenia opłat za jego pobyt w DPS-ie) – w związku z przytoczonym powyżej art. 61 ust. 1 pkt 3 oraz ust. 3 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej – konieczność ponoszenia tych opłat (za pobyt seniora w DPS), przechodzi na gminę (ostatniego pobytu seniora, ze względu na zameldowanie). Gmina ta natomiast – nie jest w stanie odzyskać od krewnych seniora (którzy na podstawie umowy o dożywocie przejęli cały jego majątek), poniesionych z tego tytułu wydatków, ponieważ – „w trybie odwoławczym przed SKO [red.: tj. Samorządowym Kolegium Odwoławczym] organ ten nie bierze pod uwagę argumentu zawartej umowy notarialnej o dożywocie i wynikających z niej obowiązków rodziny.” Jak argumentuje dalej SGiPW: „Takie stanowisko organu II instancji jest bulwersujące, ale wynika z luki prawnej, która polega na tym, że nie ma regulacji, które przed organami administracji publicznej stawiałyby obowiązek weryfikacji zobowiązań wzajemnych pomiędzy osobami fizycznymi, takich jak notarialne umowy o dożywocie.”

W przytoczonym przez SGiPW przykładzie, dochodzi do sytuacji – w ocenie stowarzyszenia kuriozalnej – w której rodzina podopiecznego DPS-u przejmuje jego cały majątek (niekiedy warty nawet kilka milionów złotych) w zamian za zapewnienie mu opieki, po czym – wykorzystuje lukę prawną i doprowadza do sytuacji, w której koszty tej opieki ponosi gmina w postaci opłaty za umieszczenie seniora w DPS-ie. Mimo, iż istnieje notarialna umowa zobowiązaniowa, nie jest ona dostrzegana przez instytucje publiczne w toku postępowania egzekucyjnego w administracji. Nie ma także organu, który egzekwowałby jej zapisy. Tym samym – w ramach regresu – gmina nie może odzyskać od rodziny seniora, poniesionych przez nią kosztów jego pobytu w DPS-ie.

Z tego też względu – SGiPW – zwróciło się do MRPiPS o podjęcie działań zaradczych, mających na celu wyeliminowanie możliwości pozbawiania majątku starszych, schorowanych i samotnych osób, przez krewnych, którzy od samego początku mają w tym zakresie złe intencje i – „za pomocą kruczków prawnych pozbywają się ich i to na koszt gmin”. Celem zmiany powyższego stanu, Stowarzyszenie wniosło do MRPiPS o:

1. Poszerzenie katalogu osób obowiązanych do wnoszenia opłaty za pobyt w domu pomocy społecznej, poprzez odpowiedni zapis w art. 61 ustawie o pomocy społecznej w ust.1 pkt 2 o osoby obdarowane darowizną w formie nieruchomości (wskazując jednocześnie, że można tę kwestię uzależnić od wartości darowizny);
2. Wprowadzenie regulacji prawnych jasno wskazujących, że w przypadku – jak powyżej – koszty pobytu w DPS-ie nie ponosi gmina, lecz ten, który zobowiązał się do zapewnienia opieki zgodnie z umową o dożywocie;
3. Wprowadzenie zasady odpłatności za usługi społeczne przez gminę faktycznego pobytu podczas zdarzenia, a nie gminę ostatniego zameldowania; oraz finalnie
4. Umożliwienie dochodzenia odpłatności za pobyt w DPS z masy spadkowej, bez względu na rodzaj pokrewieństwa.

MRPiPS odpowiada na interwencję Stowarzyszenia i powołuje specjalny Zespół, którego celem jest reforma systemu pomocy społecznej

W odpowiedzi na interwencję Zarządu Stowarzyszenia Gmin i Powiatów Wielkopolski – MRPiPS poinformowało, iż w chwili obecnej, resort rozważa zmianę przepisów ustawy o pomocy społecznej, a nawet – w ministerstwie, jako organ opiniodawczo-doradczy Ministra Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej, został w tym celu powołany specjalny Zespół do spraw reformy systemu pomocy społecznej. Ustosunkowując się do najważniejszego z postulatów Stowarzyszenia, MRPiPS zapewniło, iż jako efekt prac powyższego zespołu – „Rozważana jest między innymi zmiana przepisów dotyczących odpłatności za pobyt w domu pomocy społecznej, w tym wprowadzenie zasady, zgodnie z którą odpłatność za DPS ponosiłaby osoba obdarowana nieruchomością, nabywca nieruchomości na podstawie umowy dożywocia, lub ewentualnie innych umów, na mocy których nabycie własności nieruchomości następuje w zamian za opiekę.” Z uwagi na obecny etap prac nad projektem – nie jest jednak możliwe (na ten moment) przedstawienie rozwiązań, które zostaną ostatecznie przyjęte.

Powyższa odpowiedź resortu nie pozostawia jednak wątpliwości, że w MRPiPS został zauważony poruszony przez Stowarzyszenie problem niemoralnej luki prawnej, na podstawie której seniorzy – zawierając umowy dożywocia z osobami, które od początku działają w złej wierze – są następnie pozbawiani swojego majątku i umieszczani w DPS-ach, za które nabywcy tego majątku nie płacą i których do tego płacenia – na podstawie obecnie obowiązujących przepisów – nie można zobowiązać. Skoro został powołany Zespół, który ma zająć się kompleksową reformą systemu pomocy społecznej (w tym we wspomnianym przez MRPiPS zakresie) – z dużym prawdopodobieństwem, w najbliższym czasie, należy spodziewać się położenia kresu powyższej niesprawiedliwości. Jeżeli zapowiadane przez MRPiPS zmiany zostaną finalnie wprowadzone – można również przypuszczać, że znacznie spadnie liczba seniorów umieszczanych przez ich najbliższych w DPS-ach, gdyż konieczność poniesienia przez nich kosztów takiego pobytu – przynajmniej w części przypadków – może skutecznie zniechęcić do takiego postępowania.

W kwestii postulatu Stowarzyszenia dotyczącego zmiany właściwości gminy, która zobowiązana jest do ponoszenia odpłatności za pobyt seniora w DPS (jeżeli sam mieszkaniec domu pomocy społecznej, jego małżonek, zstępni oraz wstępni z powyższego obowiązku się nie wywiązują), w taki sposób – aby zobowiązaną była gmina faktycznego pobytu podczas zdarzenia, a nie gmina ostatniego zameldowania seniora – MRPiPS poinformowało iż, wniosek ten również jest rozpatrywany w toku prac Zespołu ds. reformy pomocy społecznej. Resort podkreślił jednak, iż – „przy opracowaniu zasad dotyczących ustalania gminy właściwej do udzielania świadczeń z pomocy społecznej ustawodawca musiał przyjąć pewne odgórne założenia, tak aby ustalenie gminy właściwej nie nastręczało wielu problemów i aby gminy nie miały trudności przy określaniu czy są właściwe do udzielenia świadczenia, czy nie” a także, iż – „zasadność takiego ukształtowania regulacji potwierdził Naczelny Sąd Administracyjny w postanowieniu z dnia 24 października 2013 r. (sygn. akt I OW 155/13)”, z czego wynika, że do ewentualnej zmiany w powyższym zakresie, MRPiPS podchodzi z nieco większym sceptycyzmem.

Jest jeszcze projekt poselski, który ma zapewnić ochronę osób starszych przed wyłudzeniami mieszkań przez nieuczciwe osoby

Niezależnie od powyższej odpowiedzi MRPiPS na interwencję Stowarzyszenia Gmin i Powiatów Wielkopolski – w dniu 15 maja 2025 r., przez grupę posłów Lewicy, do Sejmu został wniesiony poselski projekt ustawy o zmianie ustawy o gospodarce nieruchomościami, ustawy o ochronie praw lokatorów, mieszkaniowym zasobie gminy i o zmianie Kodeksu cywilnego oraz ustawy o finansowym wsparciu niektórych przedsięwzięć mieszkaniowych (druk sejmowy nr: 1318), który częściowo odpowiada na opisane powyżej postulaty przedstawione przez SGPiW, przewiduje bowiem – wprowadzenie specjalnej ochrony dla „osób starszych” (powyżej 60 roku życia) poprzez umożliwienie gminie wykupu od nich mieszkania, z jednoczesnym zawarciem umowy najmu na czas nieoznaczony w tym samym lokalu.

Jak wynika z uzasadnienia projektu ww. ustawy – „pojawił się poważny problem społeczny dotyczący seniorów. Osoby, które ukończyły 60. rok życia, często samotne i dysponujące niewielkimi świadczeniami, bywają ofiarami wyłudzeń, pod pozorem pomocy przenoszą własność mieszkania na nieuczciwe podmioty (red.: W wielu przypadkach seniorzy nawet nie są świadomi przeniesienia własności nieruchomości i żyją z błędnym przekonaniem, iż użytkowane przez nich lokale wciąż stanowią ich własność). Jednocześnie wielu starszych właścicieli (red.: nieruchomości) żyje na granicy ubóstwa, mają cenny lokal, lecz brakuje im pieniędzy na codzienne potrzeby. Obowiązujące dziś przepisy nie pozwalają gminie kupić ich mieszkania w rozłożeniu płatności na raty, bo wsparcie z Funduszu Dopłat trzeba rozliczyć w ciągu zaledwie 60 dni, co praktycznie uniemożliwia elastyczne uregulowanie ceny.” Co więcej – z powodu możliwości wykupu, w przeszłości, przez miliony Polek i Polaków mieszkań z zasobu komunalnego lub spółdzielczego za ułamek wartości nieruchomości – wiele seniorów posiada mieszkania na własność, co jednak nie jest świadectwem ich dobrych zarobków w czasie aktywności zawodowej (i w konsekwencji wysokiej emerytury). Powszechnym zjawiskiem staje się sytuacja, w której seniorka bądź senior będący właścicielem mieszkania o dużej wartości, nie może sobie pozwolić na zaspokojenie podstawowych potrzeb życiowych, a w tym m.in. kosztów ogrzewania czy energii elektrycznej w tym mieszkaniu. Wielu seniorów nie chce zwracać się o pomoc finansową do swoich bliskich, aby nie stanowić dla nich „obciążenia” lub po prostu ich nie posiada, stąd – pomimo dysponowania sporym majątkiem – jesień swojego życia, przeżywa w biedzie.

Z powyższych względów – autorzy projektu proponują wprowadzenie specjalnej ochrony dla osób starszych. „Osoba starsza”, zgodnie z definicją zawartą w art. 4 pkt 1 ustawy z dnia 11 września 2015 r. o osobach starszych – ma zostać zdefiniowana w ustawie z dnia 21 czerwca 2001 r. o ochronie praw lokatorów, mieszkaniowym zasobie gminy i o zmianie Kodeksu cywilnego (jako osoba, która ukończyła 60 rok życia) i od ww. osób – gmina ma mieć możliwość wykupu mieszkania z jednoczesnym zawarciem umowy (na warunkach najmu komunalnego) w tym samym lokalu. Oznacza to, że senior nadal będzie mógł mieszkać „u siebie”, ale otrzyma wypłatę ceny mieszkania, jednorazowo lub w maksymalnie 240 miesięcznych ratach. W takiej umowie – nie będą stosowane żadne progi dochodowe, nie będzie dokonywana weryfikacja majątkowa ani nie będzie obowiązywał rygor powierzchniowy nieruchomości, ale prawo najmu mieszkania lub domu objętego „umową o dożywocie” zawartą z gminą, nie będzie przechodziło na spadkobierców, co będzie zabezpieczało interes gminy.

Zgodnie z powyższym – w projekcie przewidziano dodanie do ustawy z dnia 21 czerwca 2001 r. o ochronie praw lokatorów, mieszkaniowym zasobie gminy i o zmianie Kodeksu cywilnego art. 21d w następującym brzmieniu: Nabywając do mieszkaniowego zasobu gminy lokal mieszkalny od osoby starszej, w umowie przenoszącej własność tego lokalu, gmina może zobowiązać się do wynajęcia tej osobie wskazanego lokalu mieszkalnego należącego do mieszkaniowego zasobu gminy, w tym lokalu nabywanego w ramach tej umowy. Do umowy najmu zawieranej z osobą starszą w wyniku realizacji ww. zobowiązania, nie stosuje się art. 21 ust. 3 pkt 1 w zakresie kryterium wysokości dochodu gospodarstwa domowego uzasadniającego oddanie w najem lokalu należącego do mieszkaniowego zasobu gminy, art. 21a-21c oraz art. 691 kodeksu cywilnego. W ustawie z dnia 8 grudnia 2006 r. o finansowym wsparciu niektórych przedsięwzięć mieszkaniowych przewidziano natomiast dodanie w art. 3 ust. 3a w brzmieniu: Jeżeli przedmiotem przedsięwzięcia (...) są lokale mieszkalne nabywane na zasadach, o których mowa w art. 21d ust. 1 ustawy z dnia 21 czerwca 2001 r. o ochronie praw lokatorów, mieszkaniowym zasobie gminy i o zmianie Kodeksu cywilnego, finansowego wsparcia udziela się w przypadku, gdy zapłata ceny następuje w nie więcej niż 240 ratach miesięcznych, płatnych od dnia przeniesienia własności lokalu na gminę.

Jednocześnie – posłowie Lewicy proponują, aby z budżetu państwa dofinansowywać gminom do 50 proc. takiego zakupu z Funduszu Dopłat. Tym sposobem – samorządy poprawiłyby swoje zasoby lokalowe, a seniorzy zyskali bezpieczne źródło dodatkowych środków bez ryzyka oszustwa. Nowy mechanizm wykupu mieszkań od seniorów przez gminy (z możliwością zamieszkiwania w lokalu, w dalszym ciągu, przez seniora, który zawrze z gminą taką „umowę o dożywocie”) – w ocenie autorów projektu – stworzyłby seniorom bezpieczną poduszkę finansową i zapobiegał dramatycznym przypadkom utraty dachu nad głową, jednocześnie dając gminom tańszą niż budowa drogę do poszerzenia zasobu lokalowego.

Warto również nadmienić, że jedną z posłanek Lewicy, która podpisała się pod projektem – jest obecna Ministra Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej, Agnieszka Dziemianowicz-Bąk. Po zakończonym w dniu 15 czerwca br. opiniowaniu i konsultacjach publicznych ww. projektu – 10 czerwca 2025 r. został on skierowany do I czytania w Komisji Infrastruktury oraz Komisji Samorządu Terytorialnego i Polityki Regionalnej. Jeżeli projekt finalnie zostałby przyjęty – choć jest on dopiero na samym początku swojej drogi przez proces legislacyjny – według założeń jego autorów, nowe regulacje miałyby wejść w życie w terminie 14 dni od dnia ogłoszenia ustawy.

Polecamy: Darowizny, testamenty, spadki. Prawidłowe zapisy. Przykładowe wzory

Podstawa prawna:

• Ustawa z dnia 12.03.2004 r. o pomocy społecznej (t.j. Dz.U. z 2024 r., poz. 1283 z późn. zm.)
• Ustawa z dnia 23.04.1964 r. – Kodeks cywilny (t.j. Dz.U. z 2024 r., poz. 1061 z późn. zm.)
• Ustawa z dnia 11.09.2015 r. o osobach starszych (Dz.U. z 2015 r., poz. 1705 z późn. zm.)