Nadużycie przysługującego prawa. Przepisy, orzecznictwo, przykłady

• Czym jest prawo podmiotowe?
• Zasady współżycia społecznego i społeczno-gospodarcze przeznaczenie prawa
• Przykłady z orzecznictwa
• W prawie pracy

Czym jest prawo podmiotowe?

W systemie prawnym istnieje wiele uprawnień przysługujących różnym podmiotom. W tym kontekście warto zwrócić uwagę na pojęcie prawa podmiotowego. Jest to bardzo szerokie zagadnienie, dość często używane przez prawników. Wykorzystywane jest nie tylko na gruncie prawa prywatnego, ale również w obszarze prawa publicznego. W komentarzu do Kodeksu cywilnego pod redakcją M. Załuckiego prawo podmiotowe jest określane jako „sytuację prawną uprawnionego podmiotu prawa cywilnego, polegającą na możności postępowania w określony przez normy prawne sposób”. Natomiast przez „wykonywanie prawa podmiotowego rozumieć należy zachowanie się podmiotu uprawnionego w ramach konkretnego stosunku cywilnoprawnego mieszczące się w sferze możności postępowania określonej odpowiednimi przepisami prawa przedmiotowego.”  Najprościej zaś mówiąc pojęcie to można wyjaśniać jako uprawnienie do żądania spełnienia określonego roszczenia np. zwrotu pożyczki. 

Możemy wyróżnić wiele rodzajów praw podmiotowych. Na gruncie prawa cywilnego będą to między innymi: 

• prawa podmiotowe bezwzględne – skuteczne wobec wszystkich (nikt nie może wkraczać w sferę wykonywania tego prawa przez uprawnionego
• prawa podmiotowe względne – skuteczne tylko wobec określonego podmiotu (np. dłużnika A, który musi oddać pożyczkę wierzycielowi B)
• majątkowe (chroniące interes ekonomiczny) i niemajątkowe (chroniące nieekonomiczny interes np. dobro osobiste). 

Zasady współżycia społecznego i społeczno-gospodarcze przeznaczenie prawa

W świetle powyższego warto odnieść się do analizy przepisu art. 5 Kodeksu cywilnego. Zgodnie z jego treścią:

Nie można czynić ze swego prawa użytku, który by był sprzeczny ze społeczno-gospodarczym przeznaczeniem tego prawa lub z zasadami współżycia społecznego. Takie działanie lub zaniechanie uprawnionego nie jest uważane za wykonywanie prawa i nie korzysta z ochrony.

Przede wszystkim należy nadmienić, iż nikt nie może nadużywać swojego prawa podmiotowego, jeżeli go nie posiada. Ewentualna analiza w oparciu o okoliczności konkretnej sprawy, tego czy nastąpiło naruszenie przepisu art. 5 kc  będzie mogła mieć miejsce tylko wtedy gdy w określonym momencie potencjalnego nadużycia uprawnionemu przysługiwało te konkretne prawo podmiotowe. Dotyczy to chwili wykorzystywania kompetencji do czegoś. Jeżeli natomiast osoba co prawda posiadała wcześniej, ale utraciła prawo podmiotowe (bo np. je zbyła) zanim sformułowała żądanie, to nie można analizować potencjalnego naruszenia przepisu art. 5 kc w zakresie tego domagania się czegoś.. 

Omawiany przepis art. 5 kc swoim zakresem obejmuje wszystkie prawa podmiotowe wszelkich podmiotów prawa cywilnego, czyli osób fizycznych, osób prawnych i jednostek  organizacyjnych niebędących osobami prawnymi, którym ustawa przyznaje zdolność prawną. 

Wskazana powyżej regulacja prawna odsyła do dwóch klauzul generalnych, tj. zasad współżycia społecznego oraz społeczno-gospodarczego przeznaczenia prawa. Są to odesłania do norm pozaprawnych, które umożliwiają ocenę danego przypadku w konkretnych okolicznościach sprawy. W literaturze są różne poglądy co do tego, które normy należy zaliczyć do zasad współżycia społecznego. Niektórzy autorzy zaliczają do nich tylko normy moralne, a inni także normy obyczajowe, czy zwyczaje. 

Wszystko to może powodować, że nie zawsze będzie wiadomym czy określona sytuacja  jest naruszeniem zasad współżycia społecznego, czy nie. Odpowiedzi można szukać w orzecznictwie sądowym, doktrynie prawniczej. Jeżeli na przykład w bardzo podobnej sprawie jakiś sąd, zwłaszcza wyższej instancji orzekł, iż określoną sytuację należy interpretować w taki, a nie inny sposób (tj. czy takie zachowanie narusza zasady współżycia społecznego, czy nie) to można wnioskować, że w innej sprawie sąd także rozstrzygnie tak, a nie inaczej. 

Z drugiej jednak strony warto nadmienić, iż orzecznictwo sądowe w Polsce nie zawsze jest jednolite i sądy mogą w wydawanych orzeczeniach przyjmować różną linię interpretacyjną w konkretnej kwestii. Zważyć także należy, iż orzeczenia wydane w innej sprawie, czasem dotyczą podobnych okoliczności, ale wcale nie identycznych, a ta niewielka różnica w konkretnym  przypadku może być na tyle istotna, iż będzie skutkować odmiennym zakończeniem postępowania. Ponadto, koniecznym jest również podkreślenie, że ani orzecznictwo sądowe ani poglądy doktryny nie są wiążącym źródłem prawa w Polsce. Stanowią one pomoc w rozumieniu danej sprawy, ale sądy wcale nie muszą orzekać tak samo jak we wcześniej wydawanych orzeczeniach w analogicznych sprawach. 

Przykłady z orzecznictwa

Jest wiele możliwych przypadków zastosowania art. 5 kc. Poniżej zostały zaprezentowane tylko niektóre przykłady:

• „Sprzedawca samochodu czyni ze swego prawa użytek sprzeczny z zasadami współżycia społecznego (art. 5 kc), gdy z powołaniem się na zwłokę kupującego odstępuje od umowy po wyrażeniu przez kupującego gotowości przyjęcia świadczenia” (Wyrok Sądu Najwyższego z 9 marca 1988 roku, II CR 365/87)
• „Nie może zostać pominięta ocena moralna postępowania uprawnionego do zachowku względem spadkobiercy bądź tak niekorzystna sytuacja zobowiązanego, że realizacja zachowku naraziłaby go na niedostatek bądź musiała by być postrzegana, jako rażąco niesprawiedliwa.” (Wyrok Sądu Apelacyjnego w Łodzi z 29 września 2018 roku, I ACa 241/18)
• „Zastrzeganie w umowie pożyczki między osobami fizycznymi odsetek w wysokości nadmiernej, niemającej uzasadnienia ani w wysokości inflacji, ani w zyskach osiąganych w ramach normalnej, rzetelnie prowadzonej działalności gospodarczej, może być sprzeczne z zasadami współżycia społecznego” (Wyrok Sądu Apelacyjnego w Łodzi z 01 lipca 2016 r. I Aca 39/16)
• „W razie rażąco niewłaściwego postępowania osoby uprawnionej do alimentów, budzącego powszechną dezaprobatę, dopuszczalne jest oddalenie powództwa w całości lub w części ze względu na zasady współżycia społecznego (art. 5 KC). Nie może to nastąpić, gdy uprawnionym jest małoletnie dziecko” (Uchwała Sądu Najwyższego z 16 grudnia 1987 roku, III CZP 91/86).

W prawie pracy

Warto nadmienić, iż na gruncie prawa pracy istnieje przepis art. 8 Kodeksu pracy, który także normuje nadużycie prawa podmiotowego w obszarze stosunków pracy:

Nie można czynić ze swego prawa użytku, który byłby sprzeczny ze społeczno-gospodarczym przeznaczeniem tego prawa lub zasadami współżycia społecznego. Takie działanie lub zaniechanie uprawnionego nie jest uważane za wykonywanie prawa i nie korzysta z ochrony. 

W tym kontekście można między innymi zaznaczyć, iż pracodawca może niekiedy odmówić pracownikowi udzielenia urlopu na żądanie, jeżeli ten nadużywa uprawnień w myśl art. 8 kodeksu pracy, bo  na przykład swoim żądaniem w konkretnych okolicznościach narusza zasady współżycia społecznego (Wyrok Sądu Najwyższego z 15 listopada 2006 r. I PK 128/06).

Zastosowanie instytucji nadużycia prawa podmiotowego nie może skutkować ani nabyciem ani utratą prawa podmiotowego. Należy doprecyzować, iż owe nadużycie powoduje pozbawienie ochrony jego prawa, ale nie samego prawa.

Bibliografia:

1. Dykas K., O pojęciu zasad współżycia społecznego – uwagi na tle wybranych przepisów kodeksu pracy, Roczniki Administracji i Prawa, z. Specjalny, Rok XXI, 2021 r. 
2. Podsiadło – Żmuda M., Prawo do świadczeń rodzinnych jako publiczne prawo podmiotowe i gwarancje jego ochrony, (rozprawa doktorska) Uniwersytet Śląski w Katowicach, Katowice 2020 r. 
3. Załucki M. (red.), Kodeks cywilny. Komentarz, Wydawnictwo C.H. Beck, Warszawa 2022 r.
4. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. kodeks cywilny, Dz. U. 1964 Nr 16 poz. 93, tj. Dz. U. 2023 poz. 1933
5. Ustawa z dnia 26 czerwca 1974 r. kodeks pracy, Dz. U. 1974 Nr 24 poz. 141 tj. Dz. U. 2023 poz. 1465
6. Wyrok Sądu Apelacyjnego w Łodzi z 29 września 2018 roku, I ACa 241/18
7. Wyrok Sądu Apelacyjnego w Łodzi z 01 lipca 2016 r. I Aca 39/16
8. Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 08 kwietnia 2015 r. I CSK 285/15
9. Wyrok Sądu Najwyższego z 9 marca 1988 roku, II CR 365/87
10. Uchwała Sądu Najwyższego z 16 grudnia 1987 roku, III CZP 91/86).