Kiedy osoba niewinna może zostać całkowicie legalnie i prawidłowo pociągnięta do odpowiedzialności w prawie karnym skarbowym?

• Na czym polega odpowiedzialność posiłkowa w prawie karnym skarbowym?
• Odpowiedzialność posiłkowa w Kodeksie karnym skarbowym
• Jak się bronić?

Na czym polega odpowiedzialność posiłkowa w prawie karnym skarbowym?

Odpowiedzialność posiłkowa występuje tylko w prawie karnym skarbowym. Jest to szczególny rodzaj prawa karnego. Normuje odpowiedzialność za popełnienie czynów zabronionych skarbowych, jakimi są przestępstwa skarbowe oraz wykroczenia skarbowe. Takimi czynami są zachowania naruszające interes finansowy Skarbu Państwa, jednostki samorządu terytorialnego (np. gminy), Unii Europejskiej. Ten dział prawa ma szczególnie mocny związek  prawem podatkowym, celnym, dewizowym. Tak więc naruszenie przepisów prawa podatkowego może skutkować nie tylko odpowiedzialnością prawno-podatkową, ale także odpowiedzialnością karno–skarbową, a więc nie tylko konsekwencjami podatkowymi, ale również karnymi. W zależności od rodzaju czynu zabronionego skarbowego oraz jego wartości mogą zostać orzeczone przez sąd różne kary, w tym także kara pozbawienia wolności.

Warto również dodać, iż z wyroku Sądu Najwyższego z dnia 29 października 2015 r., IV KK 187/15 wynika, że ustalenia faktyczne poczynione w postępowaniu podatkowym nie są wiążące dla sądu karnego. Tak zatem sąd w postępowaniu karnym skarbowym samodzielnie bada istnienie zobowiązania podatkowego i jego wysokość, niezależnie od decyzji wydanej przez organ podatkowy. 

Odpowiedzialność posiłkowa w Kodeksie karnym skarbowym

Wszystkie czyny zabronione skarbowe zostały unormowane w Kodeksie karnym skarbowym.

Przepis art. 24 Kodeksu karnego skarbowego reguluje odpowiedzialność posiłkową:

„§ 1. Za karę grzywny wymierzoną sprawcy przestępstwa skarbowego czyni się w całości albo w części odpowiedzialną posiłkowo osobę fizyczną, osobę prawną albo jednostkę organizacyjną niemającą osobowości prawnej, której odrębne przepisy przyznają zdolność prawną, jeżeli sprawcą czynu zabronionego jest zastępca tego podmiotu prowadzący jego sprawy jako pełnomocnik, zarządca, pracownik lub działający w jakimkolwiek innym charakterze, a zastępowany podmiot odniósł albo mógł odnieść z popełnionego przestępstwa skarbowego jakąkolwiek korzyść majątkową.” 

Z kolejnych paragrafów przytoczonego powyżej przepisu wynika, że odpowiadać posiłkowo można nie tylko w zakresie kary grzywny, ale również równowartości pieniężnej przepadku przedmiotów. Odpowiedzialność posiłkowa jest więc odpowiedzialnością materialną, finansową. Ma ona zastosowanie wyłącznie w przypadku łącznego zaistnienia następujących przesłanek:

1. skazanie sprawcy na karę grzywny lub orzeczenie ściągnięcia równowartości pieniężnej przepadku przedmiotów;
2.  działanie sprawcy jako zastępca danego podmiotu;
3. odniesienie lub możliwość odniesienia korzyści majątkowej przez ten podmiot z popełnionego przestępstwa skarbowego;
4.  brak możliwości uiszczenia albo ściągnięcia od sprawcy wymierzonej grzywny i/lub równowartości pieniężnej przepadku przedmiotów.

Czasami może zdarzyć się tak, że taki zastępowany niczego nie wie o popełnieniu przestępstwa – skarbowego i sam na pewno nigdy by go nie popełnił. Odpowiedzialność posiłkową może ponieść między innymi osoba prowadząca jednoosobową działalność gospodarczą reprezentowaną przez pełnomocnika albo spółka reprezentowana przez zarząd. Zastępstwo do prowadzenia spraw, o którym mowa w art. 24 kks może wynikać z różnego rodzaju zobowiązań, na przykład z umowy o pracę, zlecenia. 

Jak się bronić?

Oczywiście osoba trzecia może bronić się przed pociągnięciem jej do odpowiedzialności posiłkowej na przykład tym, że nie odniosła i nawet nie miała możliwości uzyskania korzyści majątkowej z popełnionego przestępstwa skarbowego. 

Na początku to z majątku sprawcy przestępstwa skarbowego będą dochodzone należności. Jeżeli jednak ich egzekucja okaże się bezskuteczna to wtedy zapłacić będzie musiał odpowiedzialny posiłkowo. 

W świetle powyższego należy zaznaczyć, iż odpowiedzialności posiłkowej nie można utożsamiać z odpowiedzialnością sprawcy przestępstwa. Są to inne rodzaje odpowiedzialności. Choć taka osoba może być zobowiązana do zapłaty określonej kwoty pieniędzy to jednak nie jest ona sprawcą czynu zabronionego skarbowego. Odpowiedzialna ta będzie mieć miejsce dopiero po jednoczesnym zaistnieniu paru przesłanek (zastępstwo, możliwość odniesienia korzyści majątkowej, bezskuteczność egzekucji z majątku sprawcy). W przypadku braku zaistnienia nawet jednej z podanych wyżej czterech przesłanek, osoba trzecia nie będzie odpowiadać posiłkowo. W tym kontekście warto także podkreślić, że jeżeli całość kwoty grzywny, równowartości pieniężnej przepadku przedmiotów zostanie zaspokojona z majątku sprawcy, to taka osoba trzecia nie będzie ponosić żadnej posiłkowej odpowiedzialności pomimo tego, że była zastępowana i odniosła czy też mogła odnieść korzyść majątkową z przestępstwa skarbowego. Wreszcie odpowiedzialność ta ma charakter materialny, finansowy. 

Bibliografia:

• Ustawa z dnia 10 września 1999 r. Kodeks karny skarbowy (j. t. Dz. U. z 2023 r., poz. 654; ost. zm. Dz. U. z 2023 r., poz. 818);
• Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 29 października 2015 r., IV KK 187/15;
• Sepioło – Jankowska I., „Prawo i postępowanie karne skarbowe”, Wydawnictwo C.H. Beck, Warszawa 2017 r.;
• Zgoliński I. (red.), Kodeks karny skarbowy. Komentarz, Wydawnictwo Wolters Kluwer, Warszawa 2021 r.