Czy nagrywanie rozmów i spotkań jest legalne? Kiedy nagranie może być dowodem w sądzie?

• Czy można legalnie nagrywać rozmowy i spotkania?
• Kiedy nagranie może być dowodem w sądzie?
• Czy nagrane osoby mogą mieć roszczenia?

Czy można legalnie nagrywać rozmowy i spotkania?

W polskim prawie nagrywanie rozmowy, w której się uczestniczy, co do zasady nie jest nielegalne. Oznacza to, że jeżeli dana osoba bierze udział w rozmowie – bez względu na to, czy informuje o nagrywaniu innych – nie popełnia przestępstwa.

Problematyczne (i potencjalnie nielegalne) jest jednak nagrywanie cudzych rozmów bez wiedzy i zgody uczestników, jeśli nagrywający nie jest ich stroną. Taka sytuacja może nosić znamiona przestępstwa z art. 267 §3 Kodeksu karnego (bezprawne uzyskiwanie informacji).

Zgodnie z w/w przepisem grzywnie, karze ograniczenia wolności albo pozbawienia wolności do lat 2 podlega ten, kto w celu uzyskania informacji, do której nie jest uprawniony, zakłada lub posługuje się urządzeniem podsłuchowym, wizualnym albo innym urządzeniem lub oprogramowaniem. Chodzi tu o takie sytuacje jak na przykład:

• Zainstalowanie/ podrzucenie urządzenia nagrywającego i nagrywanie rozmów osób trzecich np. w pokoju socjalnym w biurze;

• Potajemne zainstalowanie w cudzym pojeździe urządzenia GPS;

• Zainstalowanie oprogramowania szpiegowskiego na telefonie partnera/ współmałżonka.

Oczywiste jest, że te sytuacje są różne od omawianego w niniejszym artykule przypadku nagrywania rozmów lub zdarzeń, których nagrywający jest uczestnikiem.

Kiedy nagranie może być dowodem w sądzie?

Nagrania mogą być dowodem w sprawach sądowych – zarówno cywilnych, jak i karnych – jednak sąd każdorazowo ocenia, czy istnieją podstawy do dopuszczenia oraz przeprowadzenia konkretnego dowodu.

Jeżeli głównym celem dowodu z nagrania jest upokorzenie drugiej strony procesu, to co do zasady sąd (słusznie zresztą) nie zezwoli na jego przeprowadzenie.

W sprawach karnych obowiązują surowsze standardy, zwłaszcza jeśli chodzi o tzw. owoce zatrutego drzewa – czyli dowody zdobyte w sposób sprzeczny z prawem. Jeśli nagranie zostało zdobyte nielegalnie (np. przez osobę trzecią podsłuchującą cudzą rozmowę), sąd może je odrzucić.

Nadal trwają (ponad rok) szumnie zapowiadane prace nad nowelizacją Kodeksu postępowania karnego, która uchyliłaby niesławne przepisy z 2016 r. dopuszczające możliwość posługiwania się nielegalnie zdobytymi dowodami przestępstw, także dowodami przypadkowymi – zdobytymi w zupełnie innych postępowaniach czy przy zupełnie innej okazji. Przed omawianą nowelizacją art. 168a k.p.k. wprost stanowił, że niedopuszczalne jest przeprowadzenie i wykorzystanie dowodu uzyskanego do celów postępowania karnego za pomocą czynu zabronionego, o którym mowa w art. 1 § 1 Kodeksu karnego.

Przy tym zagadnieniu ujawnia się o wiele więcej problematycznych kwestii, a głównie pytania o poziom infantylizmu ustawodawcy. Przede wszystkim pomija się bowiem całkowicie kwestie związane z prawem do obrony i możliwością (a raczej jej planowanym brakiem) udowadniania własnej niewinności za pomocą dowodów, które mogłyby budzić wątpliwości co do legalności ich pozyskania. Należy pamiętać, że art. 168a k.p.k. wiąże tak samo oskarżycieli, jak i obronę.

Jakie warunki muszą być spełnione, aby nagranie miało większą szansę na dopuszczenie jako dowód w sądzie, warto zadbać o:

• Autentyczność nagrania – nie powinno być edytowane, cięte ani zmanipulowane. Należy pamiętać, że przeciwnik procesowy ma prawo zakwestionować autentyczność nagrania i skutecznie sprzeciwić się przeprowadzeniu fałszywego lub zmanipulowanego dowodu;

• Chronologię – wskazanie, kiedy i w jakich okolicznościach doszło do nagrania;

• Związek z przedmiotem sprawy – nagranie musi być istotne dla oceny ważnych faktów w danym postępowaniu, a w szczególności wskazywać na istnienie po stronie osoby nagrywającej prawa, które wyłącznie dzięki nagrani można ochronić, a prawo to przedstawia obiektywnie wyższe dobro, niż interesy przeciwnika procesowego (np. osoba pozwana o zapłatę czynszu najmu przedstawia nagranie, z którego wynika, że wynajmujący otrzymał pieniądze w gotówce i potwierdza, że kwota się zgadza);

• Udział osoby nagrywającej w rozmowie – zwiększa to autentyczność i znaczenie dowodowe nagrania.

Czy nagrane osoby mogą mieć roszczenia?

Tak – nawet jeśli nagranie zostało wykonane legalnie (np. przez uczestnika rozmowy), osoba nagrana może dochodzić ochrony dóbr osobistych, jeśli nagranie:

• zostało opublikowane bez zgody;

• narusza prywatność (np. ujawnia dane wrażliwe, intymne sytuacje);

• zostało użyte w sposób naruszający godność, dobre imię lub wizerunek.

W takim przypadku możliwe są roszczenia cywilne, m.in. o zadośćuczynienie pieniężne, przeprosiny czy usunięcie nagrania z obiegu – w ramach odpowiedzialności z tytułu naruszenia dóbr osobistych. Należy mieć na uwadze fakt, że to, że sąd w jakimś postępowaniu sądowym dopuścił to nagranie jako dowód, nie oznacza automatycznie, że nagrywający zostanie zwolniony z odpowiedzialności z tytułu naruszenia dóbr osobistych osoby nagrywanej. Dużo zależy od tego, jaki był cel tego nagrania i czy sąd powszechny był jego jedynym adresatem.

Przykłady z praktyki orzeczniczej:

Czy fakt, że nagranie zostało dopuszczone przez sąd jako dowód w sprawie może uchronić nagrywającego od odpowiedzialności karnej?

Zgodnie ze stanowiskiem Sądu Najwyższego, utrwalenie przebiegu rozmowy osób trzecich dokonane przez osobę prywatną stanowi co do zasady dowód dopuszczalny w postępowaniu sądowym, niemniej okoliczność ta sama przez się nie kreuje uprawnienia do podsłuchu i nie wyłącza odpowiedzialności karnej sprawcy takiego czynu na podstawie art. 267 § 3 k.k. Tak SN uznał w postanowieniu z 27.04.2016 r. (III KK 265/15).

W tle tej sprawy pani Katarzyna została prawomocnie uniewinniona od zarzutu popełnienia dwóch przestępstw określonych w art. 267 § 3 k.k., polegających na tym, że dwukrotnie umieściła urządzenie podsłuchowe w wybranych pokojach w urzędzie skarbowym w celu nagrania rozmów prowadzonych przez współpracowników będących pokrzywdzonymi w późniejszym postępowaniu karnym. Jak stwierdzono przez sądy obu instancji, pani Katarzyna nagrała potajemnie rozmowy współpracowników, którzy dopuszczali się niej mobbingu, i którzy wywołali u niej rozstrój zdrowia w postaci zaburzeń depresyjno – lękowych i zamierzała przedstawić te nagrania w sądzie pracy. Sądy obu instancji uznały, że fakt ten powoduje, że nie można zarzucić pani Katarzynie popełnienia czynu zabronionego. Sąd Najwyższy uznał natomiast, że fakt stosowania na pani Katarzynie mobbingu nie sprawia automatycznie, że odpowiedzialność karna z art. 267 § 3 k.k. jej nie dotyczy. Uznał natomiast, że wyroki uniewinniające są prawidłowe, lecz ze względu na jej motywację powodującą, że nie można zarzucić jej czynom jakiejkolwiek społecznej możliwości. Co więcej – Sąd Najwyższy wprost uznał, że decyzja pani Katarzyny motywowana poczuciem głębokiej krzywdy, chęcią położenia kresu dalszym ewidentnie nagannym zachowaniom współpracowników oraz koniecznością dostarczenia w sprawie pracowniczej dowodu wykazującego jej prawdomówność były wszech miar usprawiedliwione. Sprawa pani Katarzyny była wyjątkowa. Natomiast przy mniej oczywistych powodach potajemnego nagrywania, sprawca może ponieść odpowiedzialność karną.