ZUS zabiera okres ubezpieczenia za 19 lat wstecz i nie oddaje składek - co na to RPO?

• Kto traci składki? Historia pani Aldony – 19 lat składek przepadło
• Co to jest "wspólnik iluzoryczny"? Konstrukcja wymyślona przez ZUS, nie ustawę
• Tabela: Kiedy można odzyskać nadpłacone składki, a kiedy przepadają?
• Dlaczego to naruszenie konstytucji? RPO wyjaśnia
• Co robi ministerstwo w sprawie przepadających składek w ZUS? Projekt zmian już jest
• Kiedy wejdą zmiany? RPO pyta po raz drugi
• Co najważniejszego zapamiętać? Skrót z artykułu
• Najczęstsze pytania o przepadek nadpłaconych składek w ZUS - FAQ

Kto traci składki? Historia pani Aldony – 19 lat składek przepadło

Już jakiś czas temu Gazeta Wyborcza opisała sprawę pani Aldony: przez 19 lat odprowadzała składki ZUS od wynagrodzenia w swojej spółce z o.o. Po latach ZUS wydał decyzję: nigdy nie powinna była ich płacić.

Dlaczego? Bo miała większościowy pakiet udziałów w spółce i jednocześnie pracowała tam na etacie. Według ZUS taka umowa o pracę jest pozorna – w rzeczywistości to "praca dla samego siebie", więc brak podstaw do ubezpieczeń społecznych.

Dlaczego nie można odzyskać starszych składek? Od 1 stycznia 2022 obowiązuje limit: korekty dokumentów rozliczeniowych (deklaracje, raporty) można składać tylko za 5 lat wstecz. Po tym czasie – koniec. Nawet jeśli ZUS dopiero po 19 latach stwierdza, że składki były nienależne. ZUS może sięgać tyle wstecz na swoją korzyść - ale Ty już nie. Dlatego wywołało to oburzenie RPO i interwencję, którą opisujemy.

Co to jest "wspólnik iluzoryczny"? Konstrukcja wymyślona przez ZUS, nie ustawę

ZUS i sądy wypracowały koncepcję "wspólnika iluzorycznego": jeśli jeden wspólnik ma np. 99% udziałów, a drugi 1% – to ten z 1% jest "iluzoryczny" (marginalny, bez realnego wpływu na spółkę). To właśnie taki przypadek miał miejsce w przypadku pani Aldony, ale sytuacja przepadku nienależnie wpłaconych, zawyżonych składek na ZUS, może dotknąć każdego pracującego.

Konsekwencja: Spółkę traktuje się jak jednoosobową, mimo że w KRS widnieje jako dwuosobowa.

A co z tym wspólnikiem większościowym (99%)? Nie może mieć umowy o pracę w swojej spółce – bo nie można być "pracownikiem samego siebie". Nie podlega więc ubezpieczeniom społecznym z tytułu tej umowy.

Problem według RPO jest tutaj taki:

Ustawa mówi o jedynym wspólniku jednoosobowej spółki. Nie mówi o wspólniku "prawie jedynym" czy "niemal jedynym". To ZUS i sądy stworzyły tę kategorię – bez podstawy w ustawie.

Tabela: Kiedy można odzyskać nadpłacone składki, a kiedy przepadają?

Dlaczego to naruszenie konstytucji? RPO wyjaśnia

RPO wskazuje na naruszenie art. 2 Konstytucji – zasady zaufania obywatela do państwa i prawa.

Argumenty to:

1. Obywatel działał w dobrej wierze: Przez lata płacił składki, ZUS je przyjmował. KRS potwierdzał dwuosobową spółkę. Nic nie wskazywało, że coś jest nie tak.
2. Brak możliwości przewidzenia skutków: „Z punktu widzenia państwa prawa niezwykle istotne jest, aby osoba działająca w dobrej wierze mogła przewidzieć konsekwencje swoich działań na podstawie analizy przepisów" – podkreśla RPO. Tymczasem koncepcja "wspólnika iluzorycznego" nie wynika z ustawy – przedsiębiorca nie mógł jej przewidzieć.
3. Pułapka prawna: „Zasada zaufania do państwa i prawa opiera się na założeniu, że organy władzy publicznej powinny działać w sposób lojalny i uczciwy względem jednostki, budzący w niej poczucie stabilności" – cytuje RPO orzecznictwo Trybunału Konstytucyjnego. ZUS przez lata przyjmował składki, a potem – nawet po kilkudziesięciu latach – mówi: "to była pomyłka, ale nie oddamy ci pieniędzy".

Co robi ministerstwo w sprawie przepadających składek w ZUS? Projekt zmian już jest

W styczniu 2026 Ministerstwo Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej odpowiedziało RPO, że pracuje nad rozwiązaniem ustawowym.

Projekt przewiduje:

• Przeksięgowanie składek z tytułu na tytuł – jeśli ZUS stwierdzi, że płaciłeś jako "pracownik", a powinieneś jako "wspólnik" – składki zostaną automatycznie przeksięgowane, nie przepadną.
• Nowy termin przedawnienia zwrotu składek – zacznie biec dopiero od dnia, gdy ZUS poinformuje płatnika o nadpłacie (nie od daty wpłaty).
• Ochrona zasiłków – jeśli dostałeś zasiłek chorobowy z "błędnego" tytułu, ZUS uzna go jako wypłacony z "właściwego" tytułu – nie będziesz musiał zwracać.

Cel nowelizacji: Żeby ludzie już nie tracili składek i świadczeń z powodu weryfikacji tytułu przez ZUS po latach.

Kiedy wejdą zmiany? RPO pyta po raz drugi

W maju 2026 biuro RPO pisze ponownie do ministerstwa: jaki stan prac, kiedy koniec? Ale status aktualny to brak odpowiedzi. Pozostaje czekać na reakcję MRPiPS na nowe pismo RPO oraz konkretne daty.

Co najważniejszego zapamiętać? Skrót z artykułu

ZUS kwestionuje tytuł do ubezpieczeń wspólników spółek z o.o. zatrudnionych na etacie – nawet kilkanaście lat wstecz. Składki sprzed 5 lat przepadają bez zwrotu. RPO: to naruszenie konstytucji (zasada zaufania do państwa), a koncepcja "wspólnika iluzorycznego" stworzona przez praktykę, nie ustawę. Ministerstwo pracuje nad zmianami: przeksięgowanie składek, nowe terminy przedawnienia, ochrona zasiłków. Ale aktualny stan prac? RPO pyta po raz drugi pismem z maja 2026 – póki co: jeszcze brak odpowiedzi.

Najczęstsze pytania o przepadek nadpłaconych składek w ZUS - FAQ

Czy mogę stracić składki, jeśli jestem wspólnikiem spółki z o.o.?

Tak, jeśli masz większościowy pakiet udziałów (np. 99%) i jednocześnie umowę o pracę w tej spółce. ZUS może zakwestionować tytuł do ubezpieczeń.

Ile mogę stracić?

Składki sprzed ponad 5 lat – bez możliwości zwrotu (przepadają na FUS). Za ostatnie 5 lat – można odzyskać po korekcie.

Czy mogę się bronić przed decyzją ZUS?

Tak – odwołaniem do sądu. Ale orzecznictwo Sądu Najwyższego potwierdza stanowisko ZUS ("wspólnik niemal jedyny" nie może być pracownikiem). To jednak praktyka, a nie pojęcie ustawowe.

Kiedy wejdą zmiany chroniące przed przepadkiem składek za więcej niż 5 lat?

Brak daty. Ministerstwo pracuje nad projektem, RPO monitoruje stan prac (ostatnie pismo RPO z 25.05.2026).

Czy zmiany będą działać wstecz?

Szczegóły nieznane – projekt nie jest publiczny, MRPiPS na razie twierdzi, że pracuje nad zmianami wewnątrzresortowo, ale jeszcze nie ma nic gotowego.

Źródło: Biuro Rzecznika Praw Obywatelskich