ZUS zabiera okres ubezpieczenia za 19 lat wstecz i nie oddaje składek - co na to RPO?

• Kto traci składki? Historia pani Aldony – 19 lat składek przepadło
• Co to jest "wspólnik iluzoryczny"? Konstrukcja wymyślona przez ZUS, nie ustawę
• Tabela: Kiedy można odzyskać nadpłacone składki, a kiedy przepadają?
• Dlaczego to naruszenie konstytucji? RPO wyjaśnia
• Co robi ministerstwo w sprawie przepadających składek w ZUS? Projekt zmian już jest
• Kiedy wejdą zmiany? RPO pyta po raz drugi
• Co najważniejszego zapamiętać? Skrót z artykułu
• Najczęstsze pytania o przepadek nadpłaconych składek w ZUS - FAQ

Kto traci składki? Historia pani Aldony – 19 lat składek przepadło

Już jakiś czas temu Gazeta Wyborcza opisała sprawę pani Aldony: przez 19 lat odprowadzała składki ZUS od wynagrodzenia w swojej spółce z o.o. Po latach ZUS wydał decyzję: nigdy nie powinna była ich płacić.

Dlaczego? Bo miała większościowy pakiet udziałów w spółce i jednocześnie pracowała tam na etacie. Według ZUS taka umowa o pracę jest pozorna – w rzeczywistości to "praca dla samego siebie", więc brak podstaw do ubezpieczeń społecznych.

Dlaczego nie można odzyskać starszych składek? Od 1 stycznia 2022 obowiązuje limit: korekty dokumentów rozliczeniowych (deklaracje, raporty) można składać tylko za 5 lat wstecz. Po tym czasie – koniec. Nawet jeśli ZUS dopiero po 19 latach stwierdza, że składki były nienależne. ZUS może sięgać tyle wstecz na swoją korzyść - ale Ty już nie. Dlatego wywołało to oburzenie RPO i interwencję, którą opisujemy.

Co to jest "wspólnik iluzoryczny"? Konstrukcja wymyślona przez ZUS, nie ustawę

ZUS i sądy wypracowały koncepcję "wspólnika iluzorycznego": jeśli jeden wspólnik ma np. 99% udziałów, a drugi 1% – to ten z 1% jest "iluzoryczny" (marginalny, bez realnego wpływu na spółkę). To właśnie taki przypadek miał miejsce w przypadku pani Aldony, ale sytuacja przepadku nienależnie wpłaconych, zawyżonych składek na ZUS, może dotknąć każdego pracującego.

Konsekwencja: Spółkę traktuje się jak jednoosobową, mimo że w KRS widnieje jako dwuosobowa.

A co z tym wspólnikiem większościowym (99%)? Nie może mieć umowy o pracę w swojej spółce – bo nie można być "pracownikiem samego siebie". Nie podlega więc ubezpieczeniom społecznym z tytułu tej umowy.

Problem według RPO jest tutaj taki:

Ustawa mówi o jedynym wspólniku jednoosobowej spółki. Nie mówi o wspólniku "prawie jedynym" czy "niemal jedynym". To ZUS i sądy stworzyły tę kategorię – bez podstawy w ustawie.

Tabela: Kiedy można odzyskać nadpłacone składki, a kiedy przepadają?

Okres	Czy ZUS może zwrócić składki?
ostatnie 5 lat	TAK - po korekcie dokumentów przez płatnika lub z urzędu przez ZUS
sprzed 5 lat	NIE - składki przepadają i trafiają na Fundusz Ubezpieczeń Społecznych. Nie wpływają już korzystnie na emeryturę osoby, za którą je odprowadzono do ZUS, tylko finansują bieżącą wypłatę świadczeń

Dlaczego to naruszenie konstytucji? RPO wyjaśnia

RPO wskazuje na naruszenie art. 2 Konstytucji – zasady zaufania obywatela do państwa i prawa.

Argumenty to:

1. Obywatel działał w dobrej wierze: Przez lata płacił składki, ZUS je przyjmował. KRS potwierdzał dwuosobową spółkę. Nic nie wskazywało, że coś jest nie tak.
2. Brak możliwości przewidzenia skutków: „Z punktu widzenia państwa prawa niezwykle istotne jest, aby osoba działająca w dobrej wierze mogła przewidzieć konsekwencje swoich działań na podstawie analizy przepisów" – podkreśla RPO. Tymczasem koncepcja "wspólnika iluzorycznego" nie wynika z ustawy – przedsiębiorca nie mógł jej przewidzieć.
3. Pułapka prawna: „Zasada zaufania do państwa i prawa opiera się na założeniu, że organy władzy publicznej powinny działać w sposób lojalny i uczciwy względem jednostki, budzący w niej poczucie stabilności" – cytuje RPO orzecznictwo Trybunału Konstytucyjnego. ZUS przez lata przyjmował składki, a potem – nawet po kilkudziesięciu latach – mówi: "to była pomyłka, ale nie oddamy ci pieniędzy".

Co robi ministerstwo w sprawie przepadających składek w ZUS? Projekt zmian już jest

W styczniu 2026 Ministerstwo Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej odpowiedziało RPO, że pracuje nad rozwiązaniem ustawowym.

Projekt przewiduje:

• Przeksięgowanie składek z tytułu na tytuł – jeśli ZUS stwierdzi, że płaciłeś jako "pracownik", a powinieneś jako "wspólnik" – składki zostaną automatycznie przeksięgowane, nie przepadną.
• Nowy termin przedawnienia zwrotu składek – zacznie biec dopiero od dnia, gdy ZUS poinformuje płatnika o nadpłacie (nie od daty wpłaty).
• Ochrona zasiłków – jeśli dostałeś zasiłek chorobowy z "błędnego" tytułu, ZUS uzna go jako wypłacony z "właściwego" tytułu – nie będziesz musiał zwracać.

Cel nowelizacji: Żeby ludzie już nie tracili składek i świadczeń z powodu weryfikacji tytułu przez ZUS po latach.

Kiedy wejdą zmiany? RPO pyta po raz drugi

W maju 2026 biuro RPO pisze ponownie do ministerstwa: jaki stan prac, kiedy koniec? Ale status aktualny to brak odpowiedzi. Pozostaje czekać na reakcję MRPiPS na nowe pismo RPO oraz konkretne daty.

Co najważniejszego zapamiętać? Skrót z artykułu

ZUS kwestionuje tytuł do ubezpieczeń wspólników spółek z o.o. zatrudnionych na etacie – nawet kilkanaście lat wstecz. Składki sprzed 5 lat przepadają bez zwrotu. RPO: to naruszenie konstytucji (zasada zaufania do państwa), a koncepcja "wspólnika iluzorycznego" stworzona przez praktykę, nie ustawę. Ministerstwo pracuje nad zmianami: przeksięgowanie składek, nowe terminy przedawnienia, ochrona zasiłków. Ale aktualny stan prac? RPO pyta po raz drugi pismem z maja 2026 – póki co: jeszcze brak odpowiedzi.

Najczęstsze pytania o przepadek nadpłaconych składek w ZUS - FAQ

Czy mogę stracić składki, jeśli jestem wspólnikiem spółki z o.o.?

Tak, jeśli masz większościowy pakiet udziałów (np. 99%) i jednocześnie umowę o pracę w tej spółce. ZUS może zakwestionować tytuł do ubezpieczeń.

Ile mogę stracić?

Składki sprzed ponad 5 lat – bez możliwości zwrotu (przepadają na FUS). Za ostatnie 5 lat – można odzyskać po korekcie.

Czy mogę się bronić przed decyzją ZUS?

Tak – odwołaniem do sądu. Ale orzecznictwo Sądu Najwyższego potwierdza stanowisko ZUS ("wspólnik niemal jedyny" nie może być pracownikiem). To jednak praktyka, a nie pojęcie ustawowe.

Kiedy wejdą zmiany chroniące przed przepadkiem składek za więcej niż 5 lat?

Brak daty. Ministerstwo pracuje nad projektem, RPO monitoruje stan prac (ostatnie pismo RPO z 25.05.2026).

Czy zmiany będą działać wstecz?

Szczegóły nieznane – projekt nie jest publiczny, MRPiPS na razie twierdzi, że pracuje nad zmianami wewnątrzresortowo, ale jeszcze nie ma nic gotowego.

Źródło: Biuro Rzecznika Praw Obywatelskich