Ułaskawienie w polskim prawie

• Na czym polega ułaskawienie?
• Zatarcie skazania a ułaskawienie
• Postępowanie o ułaskawienie
• Jakie są opłaty?

Na czym polega ułaskawienie?

Ułaskawienie, jak wspomniano wcześniej, jest prezydencką prerogatywą przewidzianą w art. 139 Konstytucji. Umożliwia ona uwolnienie skazanego od skutków karnych orzeczonego względem niego wyroku sądu. Nie zmienia ona jednak treści wyroku sądu, ani też nie podważa winy skazanego. Ułaskawienie nie jest zatem uniewinnieniem, jak to czasami wiele osób błędnie zakłada.

„Ponieważ jednak powodem ułaskawienia nie może być żadna okoliczność dotycząca popełnionego przestępstwa ani podważenia ustalenia odpowiedzialności karnej, tym samym skazany nie korzysta już z prawa do obrony” (postanowienie Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 lutego 2007 r., sygn. Ts 47/06).

Ułaskawienie może przybrać nie tylko formę darowania całości kary. Warto wiedzieć, że może ono przybrać także inne formy, takie jak np. warunkowe zawieszenie wykonania orzeczonej lub pozostałej do odbycia kary, warunkowe przedterminowe zwolnienie z odbycia reszty kary, czy też zwolnienie od dozoru, chociażby jego orzeczenie było obowiązkowe.

Zatarcie skazania a ułaskawienie

Jeśli nastąpiło zatarcie skazania, to nie można wówczas ubiegać się o ułaskawienie. Orzeczenie Sądu Najwyższego w tej kwestii jest jednoznaczne: „Skazany, wobec którego nastąpiło już zatarcie skazania i uważa się je z mocy prawa za niebyłe, traci przymiot skazanego, określony w art. 560 § 1 k.p.k., a więc nie może ubiegać się o ułaskawienie w trybie przepisów zawartych w rozdziale 59 Kodeksu postępowania karnego” (postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 26 lutego 2004 r., sygn. WO 2/04).

Postępowanie o ułaskawienie

W polskim prawie o instytucji ułaskawienia mówi zarówno Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej w art. 139, jak i Kodeks postępowania karnego – są to przepisy Kodeksu umiejscowione w dziale XII „Postępowanie po uprawomocnieniu się orzeczenia”, w rozdziale 59.

Chcąc dokonać ułaskawienia na podstawie art. 139 Konstytucji, Prezydent nie musi zasięgać opinii sądu, jak ma to miejsce w trybie drugim, czyli tzw. kodeksowym. Tryb kodeksowy jest dłuższy, albowiem w sferę procedury ułaskawieniowej wkraczają także kompetencje sądów orzekających wcześniej w sprawie osoby, której ułaskawienie dotyczy i muszą wydać one stosowne opinie. 

„Artykuł 139 Konstytucji RP nie wprowadza żadnych ograniczeń co do konieczności zachowania określonej procedury ułaskawieniowej. Brak szczegółowej regulacji postępowania ułaskawieniowego w ustawie zasadniczej pozwala Prezydentowi RP zastosować łaskę z pominięciem trybu określonego w rozdziale 59 KPK. Prezydent może więc: 1) ułaskawić skazanego na skutek wniesienia prośby bezpośrednio do niego przez osobę uprawnioną, z pominięciem organów przewidzianych w KPK, jako uczestniczących w postępowaniu ułaskawieniowym; 2) przekazać prośbę powyżej określonym organom; 3) skorzystać z prawa łaski z własnej inicjatywy (zob. R.A. Stefański, Ułaskawienie, s. 20)” (Kodeks postępowania karnego. Komentarz., red. prof. dr hab. Jerzy Skorupka, 2021).

Jak wspomniano wyżej, Prezydent może kogoś ułaskawić korzystając z własnej inicjatywy w tym zakresie. Prośbę o ułaskawienie może wnieść także sam skazany oraz jego krewni w linii prostej, przysposabiający lub przysposobiony, rodzeństwo, małżonek i osoba pozostająca ze skazanym we wspólnym pożyciu, jak również osoba uprawniona do składania na jego korzyść środków odwoławczych (stanowi o tym art. 560 §1 k.p.k.). 

Prośbę o ułaskawienie przedstawia się sądowi, który wydał wyrok w pierwszej instancji. Ma on dwa miesiące na jej rozpatrzenie od daty jej otrzymania. Jeśli chodzi o skład sędziowski rozpatrujący prośbę, to musi być on taki sam jak przy orzekaniu wyroku. Dotyczy to nie tylko składu liczbowego co do ilości sędziów i ławników, ale w miarę możliwości także powinny to być te samy osoby, które brały udział w wydawaniu wyroku. 

Jeżeli w sprawie, w której wniesiono prośbę o ułaskawienie, orzekał tylko sąd pierwszej instancji i wyda on opinię pozytywną - przesyła on Prokuratorowi Generalnemu akta sprawy wraz ze swoją opinią, a w razie braku podstaw do wydania opinii pozytywnej - pozostawia prośbę bez dalszego biegu. Jeżeli w sprawie, w której wniesiono prośbę o ułaskawienie, orzekał także sąd odwoławczy, sąd pierwszej instancji przesyła mu akta wraz ze swoją opinią. Sąd odwoławczy pozostawia prośbę bez dalszego biegu tylko wtedy, gdy wydaje opinię negatywną, a opinię taką wydał również już sąd pierwszej instancji. W innych przypadkach sąd odwoławczy przesyła Prokuratorowi Generalnemu akta wraz z opiniami. Jeżeli prośbę o ułaskawienie choćby jeden sąd zaopiniował pozytywnie, Prokurator Generalny przedstawia Prezydentowi prośbę o ułaskawienie wraz z aktami sprawy i swoim wnioskiem. 

Warto mieć na uwadze, że postępowanie o ułaskawienie może zostać wszczęte także z urzędu przez Prokuratora Generalnego, który może żądać przedstawienia sobie akt sprawy z opiniami sądów albo przedstawić akta Prezydentowi nawet bez zwracania się o opinię. Niemniej jednak trzeba zaznaczyć, że adresatem prośby o ułaskawienie jest finalnie tylko Prezydent i to on rozpoznaje ten środek.

Jeśli szczególnie ważne powody przemawiają za ułaskawieniem, zwłaszcza gdy uzasadnia to krótki okres pozostałej do odbycia kary, sąd wydający opinię oraz Prokurator Generalny mogą wstrzymać wykonanie kary lub zarządzić przerwę w jej wykonaniu do czasu ukończenia postępowania o ułaskawienie (art. 568 Kodeksu postępowania karnego).

Jakie są opłaty?

Prośba o ułaskawienie jest bezpłatna, jeśli jest składana po raz pierwszy. Każda kolejna podlega opłacie w wysokości 45 zł (zgodnie z art. 15 ust. 1 pkt 9 Ustawy o opłatach w sprawach karnych z dnia 23 czerwca 1973 r.). Warto w tym miejscu wspomnieć, że ponowna prośba o ułaskawienie, wniesiona przed upływem roku od negatywnego załatwienia poprzedniej prośby, może być przez sąd pozostawiona bez rozpoznania (art. 566 Kodeksu postępowania karnego).