Obrona z urzędu w postępowaniu karnym

Obrońcę z urzędu wyznacza się na żądanie oskarżonego (również podejrzanego oraz skazanego) na każdym etapie postępowania, a także do określonej czynności procesowej. Przed pierwszym przesłuchaniem należy pouczyć podejrzanego o prawie do korzystania z pomocy obrońcy, w tym o prawie do wystąpienia o ustanowienie obrońcy z urzędu. Zazwyczaj takie pouczenie przekazuje się podejrzanemu na piśmie, przed dokonaniem czynności, należy wówczas zapoznać się z jego treścią i złożyć stosowny wniosek.

Warto pamiętać o tym zanim podejrzany złoży pierwsze wyjaśnienia, może się bowiem okazać, że udział obrońcy w pierwszym przesłuchaniu może mieć duże znaczenie dla przygotowania właściwej linii obrony.

Oskarżony ma prawo domagać się wyznaczenia obrońcy z urzędu w chili spełnienia dwóch przesłanek:

1. oskarżony nie ma obrońcy z wyboru;
2. oskarżony wykaże, że nie jest w stanie ponieść kosztów obrony z wyboru bez uszczerbku dla niezbędnego utrzymania siebie i rodziny.

Oskarżony składając wniosek o wyznaczenie obrońcy musi wykazać, że nie jest w stanie ponieść kosztów obrońcy z wyboru, a więc że na moment składania i rozpoznawania wniosku nie posiada środków finansowych, umożliwiających mu skorzystanie z pomocy adwokata lub radcy prawnego, bez znacznego pogorszenia sytuacji majątkowej swojej i swojej rodziny. Wystarczy pisemne oświadczenie oskarżonego, w którym wskaże on na okoliczności uzasadniające uznanie składanego wniosku. Trzeba mieć jednak na uwadze, że Sąd bada sytuację oskarżonego a w przypadku stwierdzenia, że nie istnieją okoliczności, na które ten się powołuje, może odmówić uwzględnienia wniosku bądź cofnąć obrońcę z urzędu.

Decyzję, w formie zarządzenia, w przedmiocie wyznaczenia obrońcy z urzędu podjąć może: prezes sądu, przewodniczący wydziału, upoważniony sędzia lub referendarz sądowy - dotyczy to także postępowania przygotowawczego.

Prokurator nie może wydać decyzji o przyznaniu i wyznaczeniu obrońcy z urzędu.

Obrona obligatoryjna

W kodeksie postępowania karnego znajdują się także regulacje dotyczące obrony obligatoryjnej, wówczas o ustanowienie obrońcy z urzędu występuje prokurator, obrońcę z urzędu może wyznaczyć także Sąd w toku postępowania sądowego.

Obligatoryjnie obrońcę wyznacza się, gdy oskarżony:

1. nie ukończył 18 lat;
2. jest głuchy, niemy lub niewidomy;
3. zachodzi uzasadniona wątpliwość, czy jego zdolność rozpoznania znaczenia czynu lub kierowania swoim postępowaniem nie była w czasie popełnienia tego czynu wyłączona lub w znacznym stopniu ograniczona;
4. zachodzi uzasadniona wątpliwość czy stan jego zdrowia psychicznego pozwala na udział w postepowaniu lub prowadzenie obrony w sposób samodzielny oraz rozsądny.

Oskarżony musi mieć obrońcę również gdy spawa toczy się przed sądem okręgowym a jemu zarzucono zbrodnię.

Sąd może wyznaczyć obrońcę również gdy uzna to za niezbędne ze względu na inne okoliczności utrudniające obronę.

W przypadku wyznaczenia obrońcy z urzędu z w/wym. powodów udział obrońcy na rozprawie jest obowiązkowy.

Oskarżonemu (podejrzanemu, skazanemu) przysługuje zażalenie na zarządzenie o odmowie wyznaczenia obrońcy z urzędu. Ponownie złożony wniosek o ustanowienie obrońcy z urzędu, oparty na tych samych okolicznościach pozostawia się bez rozpoznania.

Czas trwania obrony z urzędu.

Obrońca wyznaczony z urzędu podejmuje czynności w toku całego postępowania aż do jego prawomocnego zakończenia. Oznacza to, że z chwilą wydania przez Sąd prawomocnego orzeczenia obrońca wyznaczony z urzędu traci swój status. Nie będzie mógł w ramach pierwotnego wyznaczenia wziąć udziału np. w postępowaniu kasacyjnym.

Pamiętać należy, że obrońca może podejmować czynności wyłącznie na korzyść oskarżonego lub podejrzanego, nie wyłącza to jednak osobistego udziału i działania oskarżonego lub podejrzanego w sprawie jak np. składania wniosków dowodowych i udziału we wszystkich czynnościach, w których strona ma prawo wziąć udział.