Środki karne. Czym są i kiedy się je stosuje?

• Jakie wyróżniamy środki karne?
• Cele stosowanych środków karnych
• Od kiedy obowiązuje środek karny? [Przykład]
• Jakie kary za niezastosowanie się do zakazu?
• Podsumowanie

Jakie wyróżniamy środki karne?

Naturalnym jest orzekanie przez sąd kary wobec osoby, której udowodniono popełnienie czynu zabronionego po przeprowadzonym stosownym postępowaniu karnym. W polskim prawie karnym są nimi:

• grzywna,
• ograniczenie wolności,
• pozbawienie wolności,
• dożywotnie pozbawienie wolności.

Oprócz tych kar sąd może orzec wobec skazanego także środek karny. Jest on stosowany obok kary, czyli jako coś dodatkowego, ale pozostającego w związku z wymierzoną sankcją. Warto dodać, że do każdej z tych wymienionych powyżej kar może być orzeczony środek karny.

Należy jednak podkreślić, że sąd może też orzec taki środek karny samoistnie, czyli wtedy gdy odstępuje od wymierzenia kary. Natomiast zazwyczaj jest on stosowany obok kary.

W ustawie jest wiele środków karnych, które mogą być orzeczone przez sąd. Należy tutaj przytoczyć przepis art. 39 Kodeksu karnego, zgodnie z którym środkami karnymi są:

• pozbawienie praw publicznych;
• zakaz zajmowania określonego stanowiska, wykonywania określonego zawodu lub prowadzenia określonej działalności gospodarczej;
• zakaz prowadzenia działalności związanej z wychowaniem, leczeniem, edukacją małoletnich lub z opieką nad nimi;
• zakaz zajmowania stanowiska lub wykonywania zawodu lub pracy w organach i instytucjach państwowych i samorządu terytorialnego, a także w spółkach prawa handlowego, w których Skarb Państwa lub jednostka samorządu terytorialnego posiadają bezpośrednio lub pośrednio przez inne podmioty co najmniej 10% akcji lub udziałów;
• zakaz przebywania w określonych środowiskach lub miejscach, kontaktowania się z określonymi osobami, zbliżania się do określonych osób lub opuszczania określonego miejsca pobytu bez zgody sądu;
• zakaz wstępu na imprezę masową;
• zakaz wstępu do ośrodków gier i uczestnictwa w grach hazardowych;
• nakaz okresowego opuszczenia lokalu zajmowanego wspólnie z pokrzywdzonym;
• zakaz prowadzenia pojazdów;
• świadczenie pieniężne;
• podanie wyroku do publicznej wiadomości;
• degradacja.

Przytoczony przepis zawiera katalog takich środków karnych. Szczegółowe regulacje na temat tych środków są określone w innych przepisach prawa karnego, na przykład w art. 41a Kodeksu karnego, w którym został unormowany zakaz kontaktowania się, zbliżania, opuszczania miejsca.

Wymienione powyżej środki można podzielić na trzy rodzaje:

• represyjne,
• kompensacyjne,
• prewencyjne (zapobiegawcze).

Cele stosowanych środków karnych

W zależności od konkretnej sprawy różny może być cel zastosowania takiego środka. Orzeczenie zakazu prowadzenia pojazdów pełni przede wszystkim funkcję prewencyjną. Zapobiega bowiem możliwości ponownego popełnienia czynu (np. kierowania samochodem pod wpływem alkoholu). Ponadto, ma także zniechęcać, odstraszać innych od popełnienia tego samego lub podobnego czynu. Pozbawienie praw publicznych jest związane głównie z funkcją represyjną i ma uzupełniać dolegliwość orzeczonej kary. Świadczenie pieniężne pełni funkcję kompensacyjną, czyli wynagrodzenia szkody pokrzywdzonemu.

Orzeczony środek karny powinien być związany z konkretnym czynem zabronionym, który został w konkretnej sprawie popełniony przez skazanego. Bezzasadnym jest zastosowanie takiego środka, który nie ma związku ze sprawcą i popełnionym przestępstwem. Potwierdza to wyrok Sądu Najwyższego z dnia 4 czerwca 2007 roku (V KK 315/06), który przyznał: „Środek karny orzeka się do konkretnego przestępstwa, a nie jak uczynił to sąd I instancji (nie wiążąc środka karnego z określonym przestępstwem), a w razie orzeczenia za zbiegające się przestępstwa zakazu tego samego rodzaju, sąd stosuje odpowiednio przepisy o karze łącznej.”

Ponadto, nie jest wykluczone zastosowanie więcej niż jednego środka karnego w tej samej sprawie i wobec tej samej osoby. Zgodnie bowiem z treścią wyroku Sądu Najwyższego z dnia 10 kwietnia 2008 roku, (WK 6/08):

„Na gruncie Kodeksu karnego nie występuje „konkurencja środków karnych” rozumiana w ten sposób, że orzeczenie jednego z nich wyłącza możliwość orzeczenia innego, w tym samym postępowaniu i wobec tej samej osoby.”

Od kiedy obowiązuje środek karny? [Przykład]

Zgodnie z art. 43 Kodeksu karnego pozbawienie praw publicznych, zakazy i nakazy obowiązują od uprawomocnienia się orzeczenia. Tak zatem wniesienie apelacji przerywa możliwość uprawomocnienia i tym samym powoduje to, że te środki karne nie będą jeszcze obowiązywać. Okres, na który orzeczono zakazy, pozbawienie praw publicznych nie biegnie w czasie odbywania kary pozbawienia wolności.

W kontekście okresów obowiązywania zakazów warto przytoczyć treść postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 13 czerwca 2012 roku V KK 70/12:

„Ustawodawca odróżnia dwa pojęcia – obowiązywania zakazu prowadzenia pojazdów i terminu obowiązywania tego zakazu. Jeżeli więc osoba, wobec której orzeczono zakaz nie odda dokumentu, to automatycznie wydłuży się w stosunku do niej faktyczny okres niemożności prowadzenia pojazdów. Wstrzymanie biegu okresu zakazu trwa dopóty, dopóki osoba skazana nie zdeponuje dokumentu, co nie zmienia wcale faktu, że zakaz i tak będzie obowiązywał od uprawomocnienia się orzeczenia tak długo, aż skazany zda ten dokument i od tego momentu upłynie czas dodatkowo jeszcze określony we właściwym orzeczeniu.”

Jakie kary za niezastosowanie się do zakazu?

Należy zaznaczyć, że brak wykonywania takich środków grozi odpowiedzialnością karną z przepisu art. 244 Kodeksu karnego. Zgodnie z tą regulacją nie stosowanie się do orzeczonego przez sąd środka podlega karze pozbawienia wolności od 3 miesięcy do 5 lat. Jest to więc dość surowa sankcja. Świadczyć to może o tym, że zastosowanie oraz wykonywanie środków karnych jest bardzo ważne dla polskiego prawodawcy.

W powyższym kontekście warto zważyć na to, iż odpowiedzialność z art. 244 Kodeksu karnego ma miejsce tylko wtedy, gdy czyn ten popełniony jest umyślnie. Tak zatem brak świadomości na przykład co do uprawomocnienia się wyroku nie będzie skutkować naruszeniem regulacji z art. 244 kodeksu karnego. Potwierdza to wyrok Sądu Najwyższego z dnia 17 stycznia 2003 roku, WA 75/02, w którym zostało stwierdzone:

„Ze względu na to, że orzeczony przez sąd zakaz prowadzenia pojazdów obowiązuje od uprawomocnienia się orzeczenia, do przypisania oskarżonemu przestępstwa określonego w art. 244 KK, a polegającego na umyślnym niezastosowaniu się do tego zakazu, niezbędne jest przede wszystkim ustalenie, iż w chwili czynu miał on świadomość faktu uprawomocnienia się orzeczenia skazującego.”

Podsumowanie

Środki karne są ważnym zagadnieniem prawa karnego. Pozwalają one zrealizować wiele celów postępowania takich jak wymierzenie sprawiedliwości, prewencja popełniania kolejnych tego typu przestępstw, wynagrodzenie szkody.

Orzeczenie przez sąd środka karnego jest w wielu przypadkach fakultatywne, o czym świadczy użyty w poszczególnych przepisach zwrot „sąd może”. Tutaj warto jednak nadmienić, że jeżeli oskarżyciel uzna, iż brak tego środka w wydanym wyroku skutkuje brakiem realizacji ważnych celów postępowania w danej sprawie albo jest to rażąco niesprawiedliwe, to może w złożonym odwołaniu (apelacji) to zaskarżyć. Zważyć bowiem należy, iż sąd wydający wyrok nie może korzystać ze swoich uprawnień dowolnie („według własnego widzi mi się”), lecz swobodnie, to znaczy mając na uwadze wiele kwestii, między innymi całość zgromadzonego materiału dowodowego, cele postępowania, dobro pokrzywdzonego, sprawiedliwe ukaranie sprawcy, prewencję kolejnych przestępstw. W niektórych regulacjach prawnych orzeczenie przez sąd środka karnego jest jednak zawsze obowiązkowe.

Autor: radca prawny dr Kamil Lorek

Orzecznictwo:

1. Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 4 czerwca 2007 roku, V KK 315/06;
2. Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 10 kwietnia 2008 roku, WK 6/08;
3. Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 17 stycznia 2003 roku, WA 75/02;
4. Postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 13 czerwca 2012 roku V KK 70/12.