Jak prawo chroni uczucia religijne?

• Akty religijne 
• Pogrzeb, uroczystości żałobne
• Uczucia religijne 
• Podsumowanie

Akty religijne 

Uniemożliwianie, utrudnianie udziału w uroczystościach religijnych jest zakazane przez prawo karne. Przede wszystkim należy przytoczyć  przepis art. 195 Kodeksu karnego:

Jak więc można zauważyć przeszkadzanie aktom religijnym może skończyć się nawet  karą pozbawienia wolności do lat 2. Przepis ten obejmuje swoim zakresem modlitwy, akty nie tylko kościoła rzymskokatolickiego, ale także i innych kościołów oraz związków wyznaniowych. Chroni więc nie tylko chrześcijaństwo, ale również i inne religie (np. judaizm). Nie obejmuje jednak wszystkich istniejących na świecie religii, ale jedynie te, które mają uregulowaną sytuację prawną w Polsce. 

We wskazanym wyżej przepisie prawodawca nie precyzuje jakich konkretnie aktów religijnych to unormowanie dotyczy, a więc obejmuje ono wiele różnych modlitw, obrzędów, uroczystości religijnych (np. msza święta, pogrzeb, ślub, chrzest, odmawianie różańca itp.). 

Co ważne, odpowiedzialność karna zachodzi tylko wtedy, gdy akt religijny jest wykonywany publicznie. Miejsce publiczne to według wyroku Sądu Najwyższego z dnia 3 maja 1971 r., Rw 441/71 miejsce ogólnie dostępne. Zachowanie publiczne to zachowanie rzeczywiście możliwe do zaobserwowania przez bliżej nieokreśloną liczbę niezindywidualizowanych osób. 

Pogrzeb, uroczystości żałobne

W paragrafie drugim jest nawiązanie do pogrzebu oraz czynności żałobnych. Odnosi się on  więc do bardzo ważnych elementów życia, jakimi są śmierć oraz godne pożegnanie zmarłego człowieka. Dotyczy to zarówno obrzędów religijnych jak również i świeckich. Tak zatem tej samej karze (grzywny, ograniczenia wolności, pozbawienia wolności do lat 2) będzie podlegać także zakłócanie świeckiego pogrzebu (bez udziału duchownego, obrzędów religijnych). Dobrami chronionymi są tutaj szacunek do zmarłego oraz uczucia, wiara ludzi, którzy go żegnają. 

Przeszkadzanie aktom religijnym może polegać na odbieraniu powagi uroczystości albo na zakłócaniu zaplanowanego jej przebiegu. Należy jednak nadmienić, iż nie każde przeszkadzanie aktom religijnych podlega odpowiedzialności karnej, ale jedynie takie, które można określić jako złośliwe. Wskazana w przepisie złośliwość odnosi się do umyślności. 

W tym miejscu warto nadmienić, iż w literaturze wskazuje się, że niewłaściwe zachowanie kapłana nad grobem zmarłego w trakcie pochówku może skutkować jego odpowiedzialnością karną z art. 195 § 2 k.k. 

Uczucia religijne 

Kolejną ważną regulacją prawną jest przepis art. 196 k.k., zgodnie z którym:

Przytoczona regulacja wzbudza u niektórych zastrzeżenia co do tego, czy nie ogranicza wolności słowa. Jednakże Trybunał Konstytucyjny w wyroku z dnia 6 października 2015 roku, SK 54/13 uznał, że przepis ten jest zgodny z konstytucją RP, a w szczególności nie narusza zasady wolności słowa. 

Zdaniem J. Sobczaka przestępstwo obrazy uczuć religijnych z art.196 k.k. można popełnić wyłącznie umyślnie z zamiarem bezpośrednim (gdy sprawca chce je popełnić). Jednakże W. Wróbel uważa, że można je popełnić z zamiarem bezpośrednim albo z zamiarem ewentualnym (gdy sprawca godzi się na popełnienie czynu zabronionego).

Zgodnie z postanowieniem Sądu Najwyższego z dnia 5 marca 2015 r., II KK 274/14 Forma artystyczna lub cel naukowy działania mającego charakter znieważający nie powodują same przez się wyłączenia odpowiedzialności karnej za obrazę uczuć religijnych bądź znieważenie publiczne przedmiotu czci religijnej. Zdaniem M. Makarskiej zachowania wykorzystujące przedmiot kultu religijnego jako element kreacji artystycznej nie będą podlegały pod art. 196 kk „o ile ze względu na formę nie zawierają elementów poniżających lub obelżywych”. 

Podsumowanie

Religia jest ważną częścią życia dla wielu ludzi. Każdy ma prawo uczestniczyć w modlitwach i innych uroczystościach związanych z wyznawaną wiarą. Jeżeli ktoś będzie utrudniał, uniemożliwiał udział w tych obrzędach, może ponieść dość surową odpowiedzialność karną. 

Prawo karne mocno chroni wydarzenie, jakim jest pochówek zmarłego. Dotyczy to także świeckich uroczystości pogrzebowych, ponieważ ochronie podlegają szacunek do zmarłego oraz uczucia, wyznania bliskich mu osób. Znieważenie nagrobka jest nagannym i karalnym czynem. Wytykanie słabości, przewinień zmarłego w czasie jego pochówku może niekiedy narazić duchownego na odpowiedzialność karną. 

Radca prawny dr Kamil Lorek

Bibliografia: 

1. Ustawa z dnia 06 czerwca 1997 roku kodeks karny, Dz. U. 1997 Nr 88 poz. 553, tj. Dz. U. 2024 r. poz. 17
2. Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 3 maja 1971 r., Rw 441/71
3. Wyrok Trybunału Konstytucyjnego w wyroku z dnia 6 października 2015 roku, SK 54/13
4. Postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 5 marca 2015 r., II KK 274/14
5. Budyn-Kulik M., „Znieważenie uczuć religijnych – analiza dogmatyczna i praktyka ścigania”, Prawo w Działaniu 2014, nr 19, s. 110-111.
6. Zarys treści art. 194 – 196 kodeksu karnego, z dnia 28.05.2020 r., [https://fideidefensor.pl/2020/05/28/adam-kurek-przestepstwa-przeciw-sumieniu-i-wyznaniu-z-xxiv-rozdzialu-kodeksu-karnego/], [dostęp w dniu 20.08.2024 r.]
7. Sobczak J., [w:] Kodeks karny. Komentarz, (red. R.A. Stefański), Warszawa 2017 r., s. 1197 – 1227.
8. Wróbel W., [w:] Kodeks karny, (red. Zoll) t.2, 2006 r., s. 587 – 588
9. Makarska M., Przestępstwa przeciwko wolności sumienia i wyznania w kodeksie karnym z 1997 roku, 2005 r., s. 177.