Rozwód cywilny a stwierdzenie nieważności małżeństwa

Rozdzielenie sądownictwa kościelnego i cywilnego

Powszechnie wiadomo, że na mocy podpisanego między Stolicą Apostolską i Rzecząpospolitą Polską Konkordatu zawarcie związku małżeńskiego w Kościele katolickim, poza skutkami na gruncie prawa kanonicznego, może wywoływać także skutki cywilno-prawne (art. 10 ust. 1 Konkordatu między Stolicą Apostolską i Rzecząpospolitą Polską z dnia 28 lipca 1993 r.; Dz.U. 1998 nr 51, poz. 318).

Niemniej w sytuacji niepowodzenia małżeństwa rozwód cywilny nie wpływa na ważność sakramentalnego węzła i odwrotnie. Prawodawcy kościelni i cywilny w sposób jednoznaczny rozgraniczyli kompetencje sądów w tym zakresie.

Zgodnie z artykułem 10 ust. 3 Konkordatu „orzekanie o ważności małżeństwa kanonicznego, a także w innych sprawach małżeńskich przewidzianych w prawie kanonicznym, należy do wyłącznej kompetencji władzy kościelnej”. Stosownie do ust. 4 ww. przepisu „orzekanie w sprawach małżeńskich w zakresie skutków określonych w prawie polskim należy do wyłącznej kompetencji sądów państwowych”. Analogicznie, stwierdzenie przez trybunał kościelny nieważności małżeństwa sakramentalnego nie wywołuje skutków prawnych dla małżeństwa cywilnego. Podkreślił to Sąd Najwyższy - Izba Cywilna, w wyroku z dnia 17 listopada 2000 r., zgodnie z którym „orzeczenie sądu kościelnego o ważności bądź o ustaniu małżeństwa kanonicznego nie może mieć prejudycjalnego wpływu na orzeczenie sądu państwowego o ważności lub o ustaniu świeckiego związku małżeńskiego tych samych małżonków” (V CKN 1364/00, OSNC 2001 nr 9, poz. 126).

Źródło różnic w procedurze cywilnej i kościelnej

Powyższe wynika z odmiennego charakteru samego małżeństwa. Małżeństwo według prawa cywilnego to stosunek cywilno-rodzinny (art. 1 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy, Dz. U. z 2020 r. poz. 1359), a dla sądu kościelnego małżeństwo jest sakramentem rozumianym jako wspólnota całego życia i przymierze, w ramach którego małżonkowie się wzajemnie oddają (kan. 1055 Kodeksu Prawa Kanonicznego z 1983 r.). Stąd też, choć obie sprawy kończą się orzeczeniem otwierającym możliwość zawarcia małżeństwa, to odmienny jest charakter i przebieg sprawy cywilnej o rozwód oraz kościelnego procesu o stwierdzenie nieważności małżeństwa, co często okazuje się nieoczywiste dla osób zainteresowanych procesem kanonicznym.

Na czym polegają istotne różnice między sprawą rozwodową a procesem o nieważność małżeństwa? Jaki wpływ ma sprawa cywilna na proces kanoniczny?

Skutki prawne rozwodu a stwierdzenia nieważności małżeństwa

W pierwszej kolejności wskazać należy na różne skutki prawne wydanych orzeczeń. Sąd cywilny w wyroku rozwodowym rozwiązuje zawarty ważnie związek małżeński, z uwagi na trwały i zupełny rozkład pożycia małżeńskiego. Byli małżonkowie w rzeczywistości prawnej i faktycznej od dnia orzeczenia rozwodu funkcjonują jako rozwodnicy. Z kolei trybunał kościelny orzeka, że małżeństwo od początku nie było ważnie zawarte i w przestrzeni kanonicznej uznane zostaje jako nigdy niepowstałe. Oczywiście za powyższym przemawiają konkretne powody, pochodzące z jednej z trzech grup przyczyn nieważności małżeństwa określonych w prawie kanonicznym, a mianowicie:

a) przeszkody zrywające,

b) wady zgody małżeńskiej lub

c) wady formy kanonicznej.

Faktografia

Druga istotna różnica polega na badaniu przez sądy innych faktów z życia małżonków. Mimo iż w obu procesach sądy analizują relacje międzyosobowe, to proces cywilny skupia się na końcowej fazie małżeństwa i przyczynach jego rozpadu. Sąd bada czy między stronami nastąpił trwały i zupełny rozkład pożycia małżeńskiego oraz jakie były tego przyczyny. Z kolei w procesie o stwierdzenie nieważności małżeństwa trybunał skupia największą uwagę na relacjach stron w okresie okołoślubnym oraz momencie składania przysięgi małżeńskiej. W zależności od tytułu ustalonego w formule sporu, sąd ustala między innymi czy małżonkowie podczas składania sobie przysięgi małżeńskiej byli psychicznie zdolni do podjęcia istotnych obowiązków małżeńskich bądź czy nie wykluczyli potomstwa, jedności czy wierności.

Wpływ sprawy rozwodowej na proces o stwierdzenie nieważności małżeństwa - pozew rozwodowy a skarga powodowa

Podkreślenia jednak wymaga, że choć odmienna jest istota obu procesów, a wydane wyroki nie wpływają na siebie, to postępowanie w sprawach o rozwód, w tym składane pisma i zawarte w nich sformułowania, mogą pośrednio wpływać na proces prowadzony przez trybunał kościelny. Niestety często się zdarza, iż bezrefleksyjne posługiwanie się wzorami pism w sądach cywilnych potrafi poważnie utrudnić, a czasem wręcz uniemożliwić stwierdzenie nieważności małżeństwa. Powyższe wynika z faktu, iż często w praktyce sędziowie trybunału kościelnego zobowiązują strony do załączenia do akt procesu kanonicznego na przykład pozwu o rozwód, pism procesowych lub protokołów z rozpraw cywilnych, szczególnie, gdy strona pozwana jest bierna w sprawie o stwierdzenie nieważności małżeństwa.

Wówczas okazuje się, że już w pozwie o rozwód strony posiłkując się wzorami z Internetu, między innymi piszą „początkowo małżeństwo układało się dobrze”, „przez kilka lat tworzyliśmy zgodne małżeństwo”, „do rozpadu małżeństwa doszło wyłącznie z powodu zdrady jakiej dopuścił/a się pozwany/pozwana” lub „pomiędzy stronami ujawniła się rozbieżność celów, charakterów”.

Powyższe sformułowania utrudniają lub uniemożliwiają dowodzenie nieważności małżeństwa, ponieważ wykluczają istotę małżeństwa nieważnie zawartego i przeczą argumentom stawianym w procesach przed trybunałem kościelnym, na przykład: „między małżonkami nigdy nie powstała wspólnota małżeńska, a relacje od początku nie układały się dobrze”, „strony nie mogą nazwać żadnego etapu swojego małżeństwa jako szczęśliwe i zgodne”, „do rozpadu małżeństwa nie doszło z uwagi na zdradę, tylko ze względu na niedojrzałość i niestabilność emocjonalną oraz uczuciową, zdrada jest konsekwencją zaburzeń psychicznych, a nie powodem rozstania”, czy w końcu „małżeństwo stron się rozpadło nie z uwagi na różnice charakterów, ale ze względu na zaburzenia psychiczne, które skutkowały niemożnością zbudowania relacji w oparciu o dialog, wzajemny szacunek i zrozumienie”.

Zeznania świadków

Podobnie sytuacja wygląda z zeznaniami świadków, złożonymi dokumentami, w tym opinią biegłego psychologa, szczególnie w sprawach, w których małżonkowie posiadają wspólne małoletnie dzieci, przeprowadzonymi w ramach postępowania dowodowego przed sądem świeckim. Trybunał kościelny może zapoznać się z ww. dokumentami powstałymi w procesie o rozwód i zdobyć dodatkową wiedzę na temat stron oraz ich relacji małżeńskiej.

Kwestia winy w wyroku rozwodowym

Bardzo ciekawym, choć tak naprawdę godnym odrębnego tekstu, jest temat wpływu winy orzeczonej w sprawie o rozwód cywilny na proces o stwierdzenie nieważności małżeństwa. Niemniej już w tym momencie zasygnalizować warto, że dla trybunału kościelnego nie ma znaczenia wskazanie przez sąd cywilny małżonka winnego rozpadowi małżeństwa, chyba że sygnały świadczące o skłonnościach do zachowań, które mogłyby w przyszłości stanowić przyczynę uznania małżonka za winnego, pojawiły się już w okresie okołoślubnym. Wówczas mogłyby mieć znaczenie także w procesie przed trybunałem kościelnym. Poza tym dowody potwierdzające zawinienie jednej strony mogą pomóc w dowodzeniu w sprawie o stwierdzenie nieważności małżeństwa. Powyższe ma także drugą perspektywę, mianowicie w sytuacji, gdy małżeństwo układało się poprawnie przez kilka lat, małżonkowie podejmowali obowiązki względem siebie i jedyną przyczyną rozpadu małżeństwa była zdrada jednego z małżonków, to wręcz powoduje brak podstaw do ubiegania się o stwierdzenie nieważności małżeństwa sakramentalnego.

Podsumowanie

Mając na uwadze powyższe, już na etapie inicjowania postępowania o rozwód, kontakty z dziećmi czy innych spraw z zakresu prawa rodzinnego, warto zastanowić się nad możliwością rozpoczęcia procesu o stwierdzenie nieważności małżeństwa nawet w przyszłości. W ramach pracy Kancelarii Prawa Kanonicznego i Rodzinnego „Kanonista” prowadzimy konsultacje, podczas których wyjaśniamy na czym polega proces przed trybunałem kościelnym oraz czy w konkretnej sprawie istnieją przesłanki do stwierdzenia nieważności małżeństwa. Ponadto, w oparciu o wieloletnie doświadczenie zarówno w sprawach z zakresu prawa rodzinnego, jak i kościelnego wskazujemy na co zwrócić szczególną uwagę w sprawie cywilnej, by w przyszłości nie utrudnić, a nawet uniemożliwić stwierdzenia nieważności małżeństwa przed trybunałem kościelnym. Pewne wydarzenia można antycypować i odpowiednio wcześniej przedstawić tak, aby nie popełniać błędów, które utrudnią dowodzenie w procesie o stwierdzenie nieważności małżeństwa.

Marcin Krzemiński, adwokat kościelny, radca prawny

Katarzyna Kasztelan, adwokat kościelny ad causam, aplikant adwokacki

Polecamy serwis: Rozwód kościelny