Rozwód po śmierci małżonka i ochrona majątku zmarłego. Jakie są przepisy?

• Rozwód po śmierci małżonka a polskie prawo
• Jak chronić majątek?
• Co z zachowkiem?

Rozwód po śmierci małżonka a polskie prawo

Kilka tygodni temu było głośno na temat śmierci Shannen Doherty, aktorki znanej z serialu Beverly Hills 90210. Emocji wówczas dodał fakt, że kobieta otrzymała rozwód po swej śmierci. Pojawiły się pytania czy takie rozwiązanie byłoby możliwe w polskim systemie prawnym. Jest to niezwykle ważna kwestia, gdyż wpływa na kwestię dziedziczenia. Wydawałoby się to niesprawiedliwe gdyby niewierny małżonek, z którym osoba zmarła zamierzała się przed śmiercią rozwieść, mógł w takiej sytuacji dziedziczyć po niej majątek.

Wymaga podkreślenia, że nieistotne jest na jakim etapie rozpoznawania sprawy osoba zmarła. Umorzenie całej sprawy dotyczy nawet sytuacji, gdy została ona skierowana wskutek apelacji strony do sądu II instancji. W takim przypadku sąd II instancji uchyli wyrok wydany przez sąd I instancji i postanowi o umorzeniu całego toczącego się postępowania. W konsekwencji, pozostały przy życiu małżonek będzie pełnoprawnie należeć do kręgu spadkobierców ustawowych po zmarłym. 

Jak chronić majątek?

Czy można zatem w jakiś sposób ochronić majątek zmarłego tak aby żyjący małżonek po nim nie dziedziczył? Istnieje takie rozwiązanie. Z pomocą w takiej sytuacji przychodzi powództwo o wyłączenie małżonka od dziedziczenia. Jego podstawą jest regulacja zawarta w art. 940 Kodeksu cywilnego:

Aby móc wnieść taki pozew, musi zaistnieć kumulatywnie kilka przesłanek:

1. wytoczenie powództwa jest dopuszczalne tylko wtedy, gdy w chwili śmierci spadkodawcy toczyło się postępowanie o rozwód;
2. z roszczeniem mogą wystąpić tylko pozostali spadkobiercy ustawowi powołani do dziedziczenia w zbiegu z żyjącym małżonkiem;
3. termin do wytoczenia powództwa liczony jest dla każdego ze spadkobierców odrębnie i wynosi sześć miesięcy od dnia, w którym dany spadkobierca dowiedział się o otwarciu spadku (tj. o śmierci spadkodawcy), nie więcej jednak niż jeden rok od daty otwarcia spadku; 
4. możliwe jest wyłączenie dziedziczenia jedynie wtedy gdy spadkodawca wystąpił o orzeczenie rozwodu lub separacji z winy żyjącego małżonka lub w odpowiedzi na pozew o rozwód ze strony przeciwnej wnosił o orzeczenie jego winy;
5. żądanie orzeczenia o winie przez spadkodawcę w postępowaniu rozwodowym było uzasadnione.

Co z zachowkiem?

Należy zatem zauważyć, że kluczową kwestią jest to, aby spadkodawca za życia domagał się orzeczenia o winie po stronie drugiego małżonka, nawet jeśli był stroną pozwaną w procesie. Spadkodawca mógł też domagać się rozwodu z winy obu stron – warunek do powództwa z art. 940 Kodeksu cywilnego wtedy także zostanie spełniony. Natomiast, co niezwykle ważne, nie jest już dopuszczalne kierowanie powództwa o wyłączenie małżonka spadkodawcy od dziedziczenia, jeżeli za życia spadkodawca żądał oddalenia powództwa o rozwód, a także gdy chciał rozwodu lub separacji bez orzekania o winie. Nie można wystąpić ze wspomnianym powództwem również w sytuacji, gdy postępowanie rozwodowe zostało co prawda zainicjowane, ale sąd zwrócił pozew z powodu braków formalnych albo też gdy powództwo zostało skutecznie przez stronę cofnięte. 

Istotnym warunkiem, który jest niezbędny do uwzględnienia powództwa z art. 940 Kodeksu cywilnego jest to, aby sąd uznał, że występowały podstawy do orzeczenia rozwodu (lub separacji) z winy małżonka pozostałego przy życiu albo z winy obojga małżonków. Muszą zatem występować argumenty uzasadniające nastąpienie zupełnego i trwałego (w przypadku separacji tylko zupełnego) rozkładu pożycia małżeńskiego między stronami. Pamiętajmy, że takiej oceny nie dokonuje sąd rodzinny, przed którym toczyło się postępowanie w sprawie o rozwód lub separację, wszak postępowanie to zostało umorzone w wyniku śmierci strony. Dokonuje tej oceny sąd spadku. Zgodnie z art. 628 Kodeksu postępowania cywilnego, „do czynności w postępowaniu spadkowym, które należą do zakresu działania sądów, wyłącznie właściwy jest sąd ostatniego miejsca zwykłego pobytu spadkodawcy, a jeżeli jego miejsca zwykłego pobytu w Polsce nie da się ustalić, sąd miejsca, w którym znajduje się majątek spadkowy lub jego część (sąd spadku)”.

Adwokat Pamela Opoczka