Testament notarialny – cena, zmiana, wskazówki [WYWIAD]

Testament notarialny czy odręczny?

Nierzadko w trakcie porządków w mieszkaniu zmarłej osoby jej spadkobiercy znajdują zapomniany testament. Najczęściej ma to miejsce wówczas, gdy spadkobiercy chcą sprzedać mieszkanie lub podzielić się między sobą majątkiem spadkowym. Niestety, sytuacja się komplikuje, gdy mają już w ręku notarialne poświadczenie dziedziczenia lub sądowe stwierdzenie nabycia spadku. Jeśli takie dokumenty wydane zostały bez uwzględnienia ostatniej woli zmarłego - wymagają zmiany. To oznacza nowe postępowanie spadkowe, a tym samym wymaga czasu i wiąże się z kolejnymi kosztami.

Wioleta Matela-Marszałek, Infor.pl: Co można zrobić, by uniknąć takiej sytuacji?

Notariusz Maciej Celichowski z Izby Notarialnej w Poznaniu: Testament można sporządzić także w domu, pisząc go w całości własnoręcznie, opatrując tytułem „testament”, podpisem i datą. Należy jedynie pamiętać, że jeden testament może sporządzić tylko jedna osoba. W Polsce nie ma testamentów wspólnych. Jeśli treść testamentu nie będzie sprzeczna z prawem, wywoła on wszystkie skutki prawne w nim zawarte. Gdy tak nie jest, sąd może zmodyfikować zapis. Na przykład, gdy w testamencie zapiszemy jednemu dziecku dom, a drugiemu samochód, co będzie stanowić znakomitą większość naszego dorobku, to sąd może zmienić jego sens w ten sposób, że spadkobiercy nabędą zamiast domu i samochodu udziały w całym spadku odpowiadające odpowiednio wartości domu i samochodu. Testament ten będzie jednak zawsze ważny, o ile nie będzie zawierał postanowień niezgodnych z prawem np. warunku lub tzw. podstawienia powierniczego (powołanie do spadku z obowiązkiem wydania go później innej osobie np. po osiągnięciu przez nią pełnoletności).

Notariusz Joanna Zawrotniak z Izby Notarialnej w Poznaniu: Z testamentem sporządzonym w domu wiąże się jednak taki problem, że może on „zaginąć”, tj. zostać nieodnaleziony bezpośrednio po śmierci spadkobiercy, pozostając w ukryciu w szufladzie lub między innymi dokumentami. Odnalezienie testamentu w trakcie porządkowania majątku zmarłej osoby przed np. sprzedażą mieszkania lub domu, gdy sporządzony już został notarialny akt poświadczenia dziedziczenia lub wydane przez sąd prawomocne postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku, skutkuje koniecznością uchylenia tych dokumentów i ponownego wydania przez sąd postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku. Wiążą się z tym dodatkowe koszty i mitręga czasowa.

Chcąc uniknąć tego zagrożenia, można sporządzić testament w formie aktu notarialnego i go zarejestrować w Notarialnym Rejestrze Testamentów (NORT).

Kto przechowuje testament notarialny?

Czym jest Notarialny Rejestr Testamentów?

MC: Testament sporządzony u notariusza (jak i każdy inny testament, także ten sporządzony w domu, a więc holograficzny), można bezpłatnie zarejestrować w Notarialnym Rejestrze Testamentów (NORT). Po śmierci testatora, każdy, kto dysponuje jego aktem zgonu, może uzyskać w dowolnej kancelarii notarialnej informację, czy zmarły członek rodziny nie zostawił testamentu zarejestrowanego w NORT. Oczywiście, zarejestrowanie testamentu nie sporządzonego przez notariusza (np. holograficznego), wymaga podpisania w kancelarii protokołu przyjęcia testamentu na przechowanie (to koszt 246,00 zł brutto plus koszty wypisów).

Ile kosztuje testament u notariusza?

Jakie są obecnie koszty sporządzenia testamentu u notariusza?

JZ: Notarialne koszty sporządzenia testamentu różnią się w zależności od jego treści. Testament zawierający jedynie powołanie kogoś bliskiego do spadku kosztuje 61,50 zł brutto. Do tego należy doliczyć koszty sporządzenia wypisów. Jeśli jednak chcemy w testamencie umieścić zapis zwykły, polecenie lub pozbawienie prawa do zachowku (wydziedziczenie) to musimy się liczyć z dodatkowymi kosztami. Każde z powyższych rozrządzeń testamentowych kosztuje 184,50 zł brutto. Gdybyśmy jednak chcieli do testamentu wprowadzić zapis windykacyjny, to musimy się liczyć z kosztem 246 zł brutto. Notarialny testament ma jednak przewagę nad testamentem domowym, gdyż jego oryginał zostaje u notariusza, który wydaje jego wypisy posiadające moc prawną oryginału. I to w takiej ilości, w jakiej osoba go sporządzająca poprosi.

Testament notarialny - elementy

Czym zapis zwykły różni się od windykacyjnego?

MC: Zapis zwykły zobowiązuje spadkobierców do przekazania części spadku (np. wskazanej rzeczy) zapisobiercy wskazanemu w testamencie, po potwierdzeniu praw do spadku w notarialnym akcie poświadczenia dziedziczenia lub postanowieniu sądu o stwierdzeniu nabycia spadku.

Natomiast zapis windykacyjny nie wymaga żadnych działań ze strony spadkobierców, gdyż powoduje nabycie jego przedmiotu przez zapisobiercę windykacyjnego w chwili śmierci spadkodawcy.

Podstawą ujawnienia praw do przedmiotu zapisu windykacyjnego (np. nieruchomości w księdze wieczystej) jest notarialny akt poświadczenia dziedziczenia lub prawomocne postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku, które powinny wymieniać zapisobierców windykacyjnych oraz przedmioty przez nich nabyte. Jednak ich nabycie następuje już w chwili śmierci osoby, która przekazała nam w zapisie windykacyjnym np. swoje mieszkanie. Zapisobierca windykacyjny może jednak spotkać się ze strony pokrzywdzonych testamentem spadkobierców ustawowych z żądaniem uzupełnienia zachowku. Do chwili działu spadku odpowiada on także za długi spadkowe razem ze spadkobiercami, a po podziale spadku odpowiada już za długi spadkowe jedynie do wartości przedmiotu zapisu windykacyjnego. Zapisobierca zwykły nie odpowiada za zachowek, za długi spadkowe i może zapis odrzucić. Nabycie praw do mieszkania lub pieniędzy przekazanych nam w zapisie zwykłym następuje w wyniku zawarcia umowy między spadkobiercami a zapisobiorcą. Jednak żądać zawarcia tej umowy możemy jedynie przez pięć lat od ogłoszenia testamentu, chyba że spadkodawca inaczej w nim postanowił.

W testamencie można też umieścić polecenie. Na czym ono polega?

MC: Polecenie to takie umieszczone w testamencie zobowiązanie spadkobiercy do określonego działania, które nie czyni nikogo wierzycielem. Z żądaniem jego wykonania mogą jednak wystąpić inni spadkobiercy i wykonawca testamentu. Będzie to np. żądanie pochowania na określonym cmentarzu, w obrządku rzymskokatolickim lub odwrotnie bez zachowania jakiegokolwiek ceremoniału religijnego, zobowiązanie postawienia nagrobku i opieki nad nim, polecenie przeczytania ulubionego wiersza nad grobem, obowiązek zaopiekowania się psem przez spadkobierców lub jednego z nich lub polecenie dziecku ukończenia studiów itp.

Kiedy najlepiej sporządzić testament?

MC: Wbrew potocznym obrazom z książek i telewizji testamentu nie sporządza się zwykle na łożu śmierci. W takiej chwili umierająca osoba zwykle nie ma wystarczającej świadomości, by ważnie rozporządzić swoim mieniem po śmierci. Testament należy sporządzić więc wtedy, gdy po pierwsze mamy jakiś majątek (nieruchomość, samochód, pieniądze w banku), a porządek dziedziczenia, który określa kodeks cywilny nam nie odpowiada. Po nadto, co może wydać się paradoksem, testament należy koniecznie sporządzić, gdy ma się już mieszkanie lub dom, kupione na kredyt i małe dzieci. Śmierć jednego z rodziców (kredytobiorców) niesie ze sobą często taki spadek dochodów w rodzinie, że drugi z rodziców jest zmuszony obciążony hipoteką dom lub mieszkanie sprzedać. Taka operacja musi nastąpić pod kontrolą sądu opiekuńczego i za jego zgodą, na co zwykle się czeka. W tym czasie trzeba płacić raty kredytu i można stracić kupca. Powołanie się wzajemnie do spadku przez rodziców ten problem znosi. Oczywiście wymaga wzajemnego zaufania, że zgromadzony wspólnie majątek trafi po śmierci drugiego z rodziców do wspólnych dzieci, a nie do rodziny założonej po śmierci pierwszego z rodziców przez drugiego z nich. Należy przy tym pamiętać, że powołanie drugiego z rodziców do dziedziczenia jest zwolnione z podatku od spadków i darowizn tylko o tyle, o ile pozostają oni w związku małżeńskim.

Testament notarialny - zmiana

Co w sytuacji, gdy zmienimy zdanie? Czy raz sporządzony testament jest nieodwołalny?

JZ: Testament można odwołać lub zmienić w każdej chwili. Co więcej, nie trzeba się trzymać tej samej formy, co odwoływany lub zmieniany testament. Testament notarialny można więc odwołać w domu i odwrotnie.

A czy można go podważyć?

JZ: Generalnie wola testatora jest święta i nikt nie powinien jej podważać. Jednak wola ta winna zostać wyrażona prawidłowo. Dotyczy to w szczególności zdolności osoby sporządzającej testament do prawidłowej oceny sytuacji, braku nacisków ze strony rodziny czyli tzw. zdolności testowania. Pod tym względem najbezpieczniejszy jest testament notarialny.

Bardzo dziękuję za rozmowę.