Referendum konstytucyjne. Czy Polacy zdecydują o hierarchii prawa? Nowa petycja wraca do fundamentalnych pytań o system prawny

• Referendum o Konstytucji RP? Nowa petycja dotycząca sporu o hierarchię prawa
• Referendum o hierarchii prawa w Polsce. O co chodzi w sporze?
• Prawo krajowe a międzynarodowe. Spór, który nie znika
• Papierowa wersja Konstytucji RP w każdym domu. Drugi postulat zawarty w petycji
• Czy referendum w sprawie Konstytucji ma w ogóle jakiś sens?
• Co dalej z petycją dotyczącą hierarchii źródeł prawa w Polsce?

Referendum o Konstytucji RP? Nowa petycja dotycząca sporu o hierarchię prawa

W polskim systemie prawnym temat relacji między Konstytucją Rzeczypospolitej Polskiej a prawem międzynarodowym regularnie powraca w debacie publicznej. Tym razem nowym impulsem staje się petycja z 20 marca 2026 roku, która trafiła do Komisji Petycji Senatu Rzeczypospolitej Polskiej i dotyczy zarówno kwestii ustrojowych, jak i edukacji obywatelskiej. Dokument nosi tytuł: „Petycja z dnia 20 marca 2026 r. w sprawie zwołania referendum dotyczącego hierarchii źródeł prawa oraz wysłania do każdego gospodarstwa domowego wersji papierowej Konstytucji RP (P11-49/26)”.

Już sama konstrukcja tej inicjatywy pokazuje, że autor łączy dwa różne obszary: spór o system prawa oraz problem świadomości konstytucyjnej obywateli. W praktyce oznacza to kolejną próbę wywołania debaty zarówno politycznej, jak i społecznej.

Referendum o hierarchii prawa w Polsce. O co chodzi w sporze?

Najważniejszy postulat zawarty petycji dotyczy przeprowadzenia referendum w sprawie hierarchii źródeł prawa w Polsce. W dokumencie zapisano: „Autor petycji wnosi o zwołanie referendum dotyczącego hierarchii źródeł prawa”.

W uzasadnieniu wskazano na potencjalny konflikt między przepisami Konstytucji RP, które od lat są przedmiotem interpretacji w doktrynie prawa. Autor zwraca uwagę na relację dwóch artykułów ustawy zasadniczej: „Konstytucja RP w art. 8 stanowi o nadrzędności prawa konstytucyjnego, a art. 9 nakazuje przestrzegać umów międzynarodowych. Zdaniem petytora powstaje pytanie, który artykuł jest ważniejszy w przypadku, gdy umowy międzynarodowe nie są zgodne z Konstytucją RP”.

Ten problem nie jest oczywiście nowy i od lat pojawia się w dyskusjach o relacjach prawa polskiego z prawem Unii Europejskiej. W praktyce jednak obowiązuje zasada nadrzędności Konstytucji w krajowym systemie źródeł prawa, choć relacje z prawem międzynarodowym bywają bardziej złożone i zależne od konkretnych sytuacji prawnych.

Jak wskazują liczne opracowania prawnicze w tym temacie, Konstytucja RP zajmuje najwyższe miejsce w hierarchii źródeł prawa, co oznacza jej nadrzędność wobec ustaw i innych aktów normatywnych. Jednocześnie jednak Polska zobowiązuje się do przestrzegania umów międzynarodowych, co w praktyce wymaga ich uwzględniania w systemie prawa.

Prawo krajowe a międzynarodowe. Spór, który nie znika

Relacja między prawem krajowym a międzynarodowym od lat jest jednym z najczęściej analizowanych zagadnień w europejskiej doktrynie prawa konstytucyjnego. W Polsce temat ten szczególnie wybrzmiał w kontekście sporów o interpretację zakresu kompetencji instytucji unijnych oraz krajowych trybunałów.

Przypomnijmy, że Deklaracja nr 17 do Traktatu z Lizbony (2007) zawiera taką treść: „(...) zgodnie z utrwalonym orzecznictwem Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej Traktaty i prawo przyjęte przez Unię na podstawie Traktatów mają pierwszeństwo przed prawem Państw Członkowskich na warunkach ustanowionych przez wspomniane orzecznictwo”. Dodatkowo: "Opinia Służby Prawnej Rady z dnia 22 czerwca 2007 r.: Z orzecznictwa Trybunału Sprawiedliwości wynika, że pierwszeństwo prawa wspólnotowego stanowi podstawową zasadę tego prawa. Według Trybunału zasada ta jest nieodłącznie związana ze szczególną naturą Wspólnoty Europejskiej. Kiedy wydawany był pierwszy wyrok zapoczątkowujący to obecnie już utrwalone orzecznictwo (wyrok z dnia 15 lipca 1964 r. w sprawie 6/64, Costa przeciwko ENEL(1), w Traktacie nie było żadnej wzmianki o zasadzie pierwszeństwa. Sytuacja ta do dziś nie uległa zmianie. Fakt, że zasada pierwszeństwa nie zostanie włączona do przyszłego Traktatu, w żaden sposób nie narusza samej zasady ani obowiązującego orzecznictwa Trybunału Sprawiedliwości”.

Natomiast Trybunał Konstytucyjny Rzeczypospolitej Polskiej w swoich orzeczeniach jasno wskazał hierarchię źródeł prawa w Polsce, stwierdzając, że Konstytucja RP pozostaje najwyższym prawem Rzeczypospolitej Polskiej w relacji do wszystkich wiążących Rzeczpospolitą Polską umów międzynarodowych, w tym prawa Unii Europejskiej. Przykładowo w wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 11 maja 2005 r. sygn. akt K 18/04).

W związku z tym w debacie publicznej podkreśla się, że konstytucje państw członkowskich pozostają podstawowym źródłem prawa wewnętrznego, ale równocześnie wskazuje się, że system prawny Unii Europejskiej zakłada pierwszeństwo prawa unijnego w określonych obszarach jego stosowania, co prowadzi do konieczności precyzyjnego rozdzielania kompetencji. Właśnie ten obszar stanowi tło dla propozycji zawartej w petycji, która zakłada rozstrzygnięcie części tych kwestii w drodze ogólnokrajowego referendum.

Papierowa wersja Konstytucji RP w każdym domu. Drugi postulat zawarty w petycji

Druga część petycji dotyczy działań o charakterze edukacyjnym i informacyjnym. Autor postuluje, aby każdy obywatel otrzymał papierową wersję Konstytucji RP. Wprost zapisano: „Ponadto petytor postuluje wysłanie do każdego gospodarstwa domowego papierowej wersji Konstytucji RP”.

W uzasadnieniu pojawia się argument, że wcześniejsze egzemplarze mogły stracić swoją użyteczność, a poziom znajomości Konstytucji w społeczeństwie nie jest wystarczający. Autor wskazuje: „W opinii petytora wysłane w 1997 r. egzemplarze Konstytucji uległy zniszczeniu i obywatele nie pamiętają jakie zapisy są zawarte w ustawie zasadniczej, myląc często obowiązki z prawami obywatelskimi”.

Ten fragment dotyka więc problemu edukacji obywatelskiej. Konstytucja formalnie stanowi podstawę ustroju państwa, ale jej realna znajomość w społeczeństwie bywa bardzo ograniczona. W efekcie zbyt wielu obywateli nie korzysta świadomie z przysługujących im praw lub nie rozumie struktury systemu prawnego.

Czy referendum w sprawie Konstytucji ma w ogóle jakiś sens?

Pomysł rozstrzygania kwestii hierarchii prawa w drodze referendum budzi mieszane uczucia. Z jednej strony mogłoby to zwiększyć zainteresowanie obywateli konstytucją i wzmocnić debatę publiczną. Z drugiej strony można powiedzieć, że kwestie interpretacji prawa wymagają wiedzy specjalistycznej i są zazwyczaj domeną sądów oraz trybunałów.

W praktyce system konstytucyjny już dziś określa podstawową hierarchię źródeł prawa, dlatego ewentualne referendum miałoby raczej charakter polityczno-symboliczny niż normatywny. To sprawia, że jego skuteczność prawna byłaby ograniczona, nawet jeśli mogłoby mieć znaczenie społeczne.

Co dalej z petycją dotyczącą hierarchii źródeł prawa w Polsce?

Petycja została skierowana do rozpatrzenia przez Komisję Petycji Senatu RP w dniu 8 kwietnia 2026 roku i znajduje się obecnie na etapie analizy. Nie zapadły więc jeszcze żadne decyzje dotyczące ewentualnego referendum ani wdrożenia postulatu wysyłki Konstytucji do gospodarstw domowych.

Niezależnie od dalszego biegu sprawy, dokument już teraz wpisuje się w szerszą dyskusję o tym, jak Polacy postrzegają Konstytucję oraz jak rozumieją relacje między różnymi poziomami prawa. To temat, który regularnie wraca i prawdopodobnie będzie powracał także w kolejnych latach.