Asystent osobisty osoby niepełnosprawnej. Prawda czy mit? [Komentarz]

• Kiedy została wprowadzona asystencja?
• Kto może skorzystać z programu?
• Kto zajmuje się programem?
• Jak to wygląda w praktyce?

Kiedy została wprowadzona asystencja?

„Asystent osobisty osoby z niepełnosprawnością” to program resortowy, który po raz pierwszy ujrzał światło dzienne w 2019 roku pod nazwą ‚Asystent osobisty osoby niepełnosprawnej”. Program był stopniowo rozszerzany i jest kontynuowany co roku (2020, 2021, 2022, 2023, 2024, 2025, 2026).

Podstawę prawną dla niniejszego programu stanowi art. 7 ust. 5 ustawy z dnia 23 października 2018 r. o Funduszu Solidarnościowym, która weszła w życie 1 stycznia 2019 r. Na mocy tej ustawy program corocznie ogłasza minister właściwy w zakresie zabezpieczenia społecznego. Finansowanie asystencji pochodzi ze środków Funduszu Solidarnościowego. Nabór zgłoszeń odbywa się w oparciu o przepisy art. 13 ustawy.

Kto może skorzystać z programu?

Nadrzędnym celem programu jest wdrożenie usług asystencyjnych jako powszechnie dostępnej formy wsparcia, mającej ułatwić wykonywanie czynności dnia codziennego i umożliwić uczestnictwo w życiu społecznym. Świadczenia asystenta mogą stanowić uzupełnienie usług opiekuńczych, lecz nie mogą ich zastępować.

Odbiorcami programu są:

1) dzieci w przedziale wiekowym od ukończenia drugiego roku życia do momentu ukończenia szesnastego roku życia, które posiadają orzeczenie o niepełnosprawności, zawierające jednocześnie w punkcie 7 i 8 wskazania dotyczące potrzeby stałej lub długotrwałej pomocy innej osoby z powodu znacznego ograniczenia możliwości samodzielnego funkcjonowania oraz wymogu stałego zaangażowania opiekuna dziecka w procesy leczenia, rehabilitacji i edukacji, oraz

2) osoby z niepełnosprawnościami legitymujące się orzeczeniem:

a) stwierdzającym znaczny stopień niepełnosprawności lub

b) stwierdzającym umiarkowany stopień niepełnosprawności lub

c) uznanym za równoważne z orzeczeniami wymienionymi w literach a i b, zgodnie z zapisami art. 5 oraz art. 62 ustawy z dnia 27 sierpnia 1997 r. o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych.

Pogram Asystent osoby niepełnosprawnej dawał bardzo dużą nadzieję młodym pełnoletnim ludziom o ograniczonych możliwościach fizycznych i społecznych, początkowo miał być dedykowany osobom niepełnosprawnym od wczesnego dzieciństwa. Niepełnosprawność od wczesnego dzieciństwa oznacza, że dana osoba ma stwierdzone ograniczenia (np. ruchowe, intelektualne, sensoryczne lub zdrowotne), które pojawiły się bardzo wcześnie – zwykle od urodzenia albo w pierwszych latach życia.

Po burzliwej dyskusji społeczeństwa przyjęto jednak orzeczenia o niepełnosprawności powstałej w czasie dorosłego lub geriatrycznego życia. W rezultacie wytworzyła się atmosfera poczucia niesprawiedliwości – że osoby niepełnosprawne od urodzenia, mimo lat zmagań, plasują się w gorszej pozycji, ponieważ ich potrzeby bywają mniej dostrzegalne lub trudniejsze do wyegzekwowania w strukturze, która promuje inicjatywę, przedsiębiorczość oraz biegłość w poruszaniu się po urzędowych ścieżkach.

Kto zajmuje się programem?

Na terenie Polski samorządy - czyli miasta, gminy oraz powiaty - są głównymi podmiotami odpowiedzialnymi za organizację wsparcia w postaci asystentów osobistych dla osób z niepełnosprawnościami. Funkcjonalnie, centralnym punktem procedury są Miejskie Ośrodki Pomocy Społecznej (MOPS), działające na szczeblu gminnym. To one najczęściej zbierają podania, nawiązują kontakt z zainteresowanymi osobami, a także ustalają, czy pomoc asystencka zostanie przydzielona oraz ile godzin wsparcia będzie przysługiwać. Natomiast w sytuacjach bardziej skomplikowanych lub na poziomie wyższym (powiatowym), w proces zaangażowane są również Powiatowe Centra Pomocy Rodzinie (PCPR). Cały mechanizm funkcjonuje dzięki programowi centralnemu nadzorowanemu przez Ministerstwo Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej, które zasila samorządy środkami finansowymi niezbędnymi do realizacji tego zadania.

Niebagatelny wkład w realizację tych usług wnoszą także podmioty społeczne, jakimi są fundacje oraz organizacje pozarządowe, przykładowo Fundacja Avalon, Fundacja IB Polskla lub Polski Związek Niewidomych. Bardzo często te podmioty świadczą usługi asystenckie, realizując zlecenia otrzymane od MOPS-ów czy PCPR-ów, lub też wdrażają własne, niezależne inicjatywy. W konsekwencji, choć formalna decyzja o udostępnieniu asystenta zapada zazwyczaj w urzędzie (MOPS lub PCPR), to faktyczne świadczenie tej pomocy bywa powierzone organizacjom pozarządowym. Taki model pozwala osobom z niepełnosprawnościami uzyskać nie tylko bezpośrednie wsparcie asystenta, ale często również pomoc w przechodzeniu przez procedury administracyjne i orientowaniu się w skomplikowanej siatce dostępnych form pomocy.

Jak to wygląda w praktyce?

Proces ubiegania się o asystenta dla osoby z niepełnosprawnością w praktyce nierzadko mocno odbiega od wyobrażenia uporządkowanego schematu: „złożyć papiery i czekać spokojnie na werdykt". Chociaż formalnie system zakłada, że ogłoszenia o naborach publikują jednostki samorządowe lub fundacje, a chętni przedkładają swoje aplikacje wraz z dokumentacją medyczną, to rzeczywistość bywa o wiele bardziej dynamiczna i stresująca. Jeśli na przykład fundacja wyznaczy konkretny termin przyjmowania wniosków, osoby z niepełnosprawnościami lub ich bliscy potrafią pojawić się pod drzwiami placówki nawet wiele godzin wcześniej. Gdy otwierają o dziewiątej rano, kolejka zaczyna formować się już o świcie, koło piątej. Oczekiwanie to generuje nieporozumienia, spory o pierwszeństwo, a emocje nierzadko eskalują do wzajemnych obwiniań i konfliktów.

Kiedy w końcu pracownik otwiera wejście i zaczyna wydawać identyfikatory porządkowe, sytuacja często ulega pogorszeniu, ponieważ liczba dostępnych miejsc jest z góry określona. Wówczas panuje chaos, dochodzi do przepychanek o miejsca, a wszystko wygląda jak walka o dostęp do pomocy, bez której wielu ludzi nie jest w stanie poradzić sobie w życiu codziennym. W kolejnych edycjach programów zdarza się modyfikacja reguł, na przykład zastąpienie zasady „kto pierwszy, ten lepszy” kryteriami priorytetowymi. W takich okolicznościach o przyjęciu przesądza nie pozycja w szeregu, lecz spełnianie ściśle określonych warunków.

Taka redefinicja kryteriów sprawia, że zajmowane miejsce w kolejce traci znaczenie, co z kolei rodzi nowe napięcia i poczucie niesprawiedliwości wśród tych, którzy usiłowali „wywalczyć” sobie miejsce poprzez fizyczną obecność. Ponadto, w praktyce pojawiają się sytuacje budzące zastrzeżenia – zdarza się, że opiekunowie, często osób starszych, deklarują mniejsze zapotrzebowanie na pomoc, a potem korzystają z usług asystenta tylko w ograniczonym zakresie, jednocześnie poświadczając pełną liczbę wypracowanych godzin. W efekcie mechanizm, który i tak ma ograniczone zasoby, nie zawsze dociera do tych, którzy najbardziej go potrzebują, a część osób pozostaje bez wsparcia, nierzadko z błahych, formalnych powodów, jak brak specyficznego symbolu w oficjalnym zaświadczeniu.

Polecamy: INFORLEX Pomoc społeczna