Testament wojskowy zostanie uregulowany w Kodeksie cywilnym

Testament wojskowy reguluje obecnie rozporządzenie ministra obrony narodowej z 30 stycznia 1965 r. wydane przez ówczesnego szefa resortu, marszałka Polski Mariana Spychalskiego. Przewiduje ono, że testament wojskowy można sporządzić wyłącznie w razie ogłoszenia mobilizacji i w czasie wojny lub w czasie przebywania w niewoli. W okresie obowiązywania przepisów o testamencie wojskowym nigdy nie doszło do sytuacji, w których sporządzenie testamentu tego rodzaju było możliwe, wobec czego w doktrynie prawa uważa się, że „instytucja ta jest martwa”. 

Rządowy projekt nowelizacji przewiduje przeniesienie regulacji testamentu wojskowego do Kodeksu cywilnego. Wprowadza zarazem szereg istotnych zmian w porównaniu z dotychczasowym stanem prawnym, rozszerzając znacznie przesłanki pozwalające na sporządzenie testamentu tego rodzaju oraz krąg osób mogących skorzystać z tej instytucji.

Kiedy można sporządzić testament wojskowy?

Testament wojskowy będzie można sporządzić – tak jak w myśl przepisów dotychczasowego rozporządzenia – w razie ogłoszenia mobilizacji i w czasie wojny lub przebywania w niewoli. 

Proponowana nowelizacja poszerza zakres przypadków, w których testament wojskowy będzie mógł być sporządzony. Odzwierciedla to zmiany w sposobie użycia wojska, jakie zaszły w porównaniu z okresem, w którym wydano obowiązujące obecnie przepisy.  

Testament wojskowy będzie można więc sporządzić także w czasie użycia Sił Zbrojnych poza granicami państwa, czyli w przypadku, gdy polskie jednostki wojskowe zostaną skierowane za granicę w celu udziału w:

• konflikcie zbrojnym lub dla wzmocnienia sił państwa albo państw sojuszniczych, 
• misji pokojowej, 
• akcji zapobieżenia aktom terroryzmu lub ich skutkom, 
• ewakuacji obywateli Rzeczypospolitej Polskiej, w przypadku konieczności ochrony ich życia lub zdrowia.

Poza tym testament tego rodzaju będzie mógł być sporządzony w przypadku pobytu Sił Zbrojnych poza granicami państwa, czyli wówczas, gdy polskie jednostki wojskowe znajdą się za granicą w celu udziału w:

• szkoleniach i ćwiczeniach wojskowych, 
• akcjach ratowniczych, poszukiwawczych lub humanitarnych (za wyjątkiem akcji ratowniczych regulowanych przepisami o ratownictwie na morzu lub prowadzonych przez wojskowe lotnicze zespoły poszukiwawczo-ratownicze w celu udzielenia pomocy ludziom albo statkom powietrznym lub morskim znajdującym się w niebezpieczeństwie na zasadach określonych w umowach międzynarodowych), 
• przedsięwzięciach reprezentacyjnych.

Istnienie okoliczności dopuszczających sporządzenie testamentu wojskowego nie wyłącza przy tym możliwości sporządzenia testamentu w innej formie przewidzianej w Kodeksie cywilnym.

Kto będzie mógł sporządzić testament wojskowy?

Zgodnie z projektem testament wojskowy będą mogli, jak dotychczas, sporządzić :

• żołnierze Sił Zbrojnych pełniący czynną służbę wojskową;
• pracownicy zatrudnieni w Siłach Zbrojnych;
• osoby cywilne towarzyszące Siłom Zbrojnym: 
  • członkowie personelu organizacji „Polski Czerwony Krzyż” i innych ochotniczych organizacji udzielających pomocy wojskowej służbie zdrowia,
  • osoby wykonujące czynności duszpasterskie w Siłach Zbrojnych,
  • członkowie służb pomocniczych i inne osoby wykonujące świadczenia osobiste na rzecz Sił Zbrojnych.

W myśl projektu kategorie osób, które będą miały prawo sporządzić testament wojskowy mają zostać uzupełnione o:

• osoby pełniące służbę w jednostkach zmilitaryzowanych: 
  • przydzielonych do Sił Zbrojnych,
  • wykonujących ustawowe zadania w zakresie ochrony bezpieczeństwa wewnętrznego albo zewnętrznego państwa;
• cywilny personel medyczno-sanitarny Sił Zbrojnych;
• osoby cywilne wchodzące w skład personelu Sił Zbrojnych, którymi są osoby posiadające pracowniczy przydział mobilizacyjny oraz pracownicy komórek organizacyjnych ministerstwa obrony narodowej;
• inne osoby cywilne, jeżeli znajdują się na obszarze będącym pod wyłącznym zarządem organów wojskowych albo na jednostce pływającej Marynarki Wojennej lub na statku powietrznym należącym do Sił Zbrojnych.

Jak sporządzić testament wojskowy?

Testament wojskowy może być obecnie sporządzony w ten sposób, że spadkodawca oświadczy swoją ostatnią wolę ustnie sędziemu wojskowemu. W myśl projektu ostatnią wolę będzie można oświadczyć oprócz sędziemu wojskowemu, także prokuratorowi, doradcy prawnemu, dowódcy jednostki wojskowej, oficerowi albo kierownikowi jednostki zmilitaryzowanej. Osoba ta spisze ostatnią wolę spadkodawcy w protokole z podaniem miejsca i daty jego sporządzenia, a następnie odczyta protokół spadkodawcy, sporządzając o tym wzmiankę w treści protokołu. Następnie protokół podpiszą spadkodawca i osoba, wobec której wola została oświadczona. Jeżeli spadkodawca nie może się podpisać, w protokole trzeba będzie wyjaśnić przyczynę braku złożenia przez spadkodawcę podpisu.

Spadkodawca będzie mógł sporządzić testament wojskowy także w ten sposób, że oświadczy swoją ostatnią wolę ustnie w obecności dwóch jednocześnie obecnych świadków, z których jeden spisze wolę spadkodawcy, podając miejsce i datę jej spisania. Tak sporządzony testament będą musieli podpisać spadkodawca i dwaj świadkowie. 

Jeżeli jednak spadkodawca nie może się podpisać, w celu sporządzenia testamentu wojskowego będzie musiał oświadczyć ustnie swoją ostatnią wolę w obecności trzech jednocześnie obecnych świadków, z których jeden spisze wolę spadkodawcy podając miejsce i datę jej spisania wraz z wyjaśnieniem przyczyny braku złożenia przez spadkodawcę podpisu. Tak sporządzony testament, po odczytaniu go spadkodawcy i dokonaniu o tym wzmianki podpiszą wszyscy trzej świadkowie.

Jak sporządzić testament wojskowy w razie obawy rychłej śmierci?

Jeszcze inny sposób sporządzenia testamentu wojskowego można zastosować w razie obawy rychłej śmierci spadkodawcy wskutek odniesionych ran lub choroby. Wtedy testament wojskowy może być sporządzony w tej formie, że spadkodawca oświadczy swą ostatnią wolę ustnie wobec dwóch świadków, choćby niejednocześnie obecnych. 

Treść takiego testamentu wojskowego będzie mogła być stwierdzona niezwłocznie, nie później jednak niż w ciągu miesiąca od jego sporządzenia, w ten sposób, że jeden ze świadków spisze oświadczenie spadkodawcy wraz z podaniem miejsca i daty jego złożenia, miejsca i daty sporządzenia pisma oraz wskazaniem okoliczności, uzasadniających obawę rychłej śmierci spadkodawcy , a pismo podpiszą spadkodawca i dwaj świadkowie albo wszyscy świadkowie. 

W wypadku gdyby treść takiego testamentu wojskowego nie została stwierdzona w powyższy sposób przed otwarciem spadku (do czego dochodzi z chwilą śmierci spadkodawcy), można ją będzie stwierdzić w ciągu trzech miesięcy od otwarcia spadku, wyłącznie przez zgodne zeznania świadków złożone przed sądem. Do zachowania powyższego terminu wystarczyć będzie złożenie, przed jego upływem, wniosku o przesłuchanie świadków, wraz z danymi świadków, umożliwiającymi ich wezwanie. Jeżeli przesłuchanie jednego lub większej liczby świadków nie będzie możliwe lub napotka trudne do przezwyciężenia przeszkody, sąd będzie mógł poprzestać na zgodnych zeznaniach dwóch świadków.

Kiedy testament wojskowy traci moc?

W myśl projektu testament wojskowy utraci moc z upływem 3 miesięcy (obecnie – 6 miesięcy) od ustania okoliczności, które uzasadniały niezachowanie formy testamentu zwykłego, chyba że spadkodawca zmarł przed upływem tego terminu. Bieg terminu ulega zawieszeniu przez czas, w ciągu którego spadkodawca nie ma możności sporządzenia testamentu zwykłego.

Utrata mocy testamentu polega na tym, jakby testament nie został sporządzony, a żadne z zawartych w nim rozrządzeń nie wywoływało skutków prawnych.