Testamenty – ostatnia wola nie zawsze na piśmie

• Jakie są rodzaje testamentów
• Testament allograficzny – w urzędzie
• Testament ustny w razie obawy śmierci
• Jak stwierdzić treść testamentu ustnego
• Kiedy sąd stwierdzi treść testamentu ustnego
• Testament podróżny – na statku morskim lub powietrznym
• Testament wojskowy – w razie mobilizacji lub wojny
• Czy każdy może być świadkiem testamentu
• Czy osoba, dla którego w testamencie przewidziano korzyść może być świadkiem
• Jak długo testament szczególny jest ważny

Testamenty służą rozrządzeniu majątkiem na wypadek śmierci. Jeśli spadkodawca nie chce, by spadek po nim nabyli spadkobiercy zgodnie z zasadami dziedziczenia ustawowego, musi sporządzić testament. Polskie prawo nie przewiduje bowiem żadnych innych sposób dokonaniu rozrządzeń na wypadek śmierci (np. umów o dziedziczenie).

Jakie są rodzaje testamentów

Kodeks cywilny dzieli testamenty na dwie grupy: testamenty zwykłe oraz testamenty szczególne.

Testamenty zwykłe to:

• testament pisemny (własnoręczny, holograficzny) – spisany przez spadkodawcę w całości pismem ręcznym, podpisany i opatrzony datą,
• testament notarialny – sporządzony w formie aktu notarialnego,
• testament allograficzny (urzędowy, administracyjny) – sporządzany w ten sposób, że spadkodawca oświadcza ostatnią wolę ustnie wobec urzędnika.

Testamenty należące do tej grupy mogą być sporządzane w każdej sytuacji, w dowolnym czasie i przez każdą osobę, która posiada zdolność do czynności prawnych. 

Inaczej jest w przypadku testamentów szczególnych. Mogą być one sporządzone wyłącznie w określonych przepisami sytuacjach, a czas ich ważności jest ograniczony. Testamenty szczególne to:

• testament ustny – sporządzany w ten sposób, że spadkodawca oświadcza ostatnią wolę ustnie wobec świadków,
• testament podróżny – sporządzany w ten sposób, że spadkodawca oświadcza ostatnią wolę ustnie podczas podróży statkiem morskim lub powietrznym,
• testament wojskowy – sporządzany w ten sposób, że spadkodawca oświadcza ostatnią wolę wobec urzędnika wojskowego albo świadków.

Testamenty można zatem – biorąc pod uwagę sposób ich sporządzenia – podzielić na:

• sporządzane na piśmie (testament pisemny i notarialny),
• sporządzane poprzez złożenie ustnego oświadczenia (testament allograficzny, ustny, podróżny, wojskowy).

Testament allograficzny – w urzędzie

Testament allograficzny może być sporządzony w ten sposób, że spadkodawca oświadczy swoją ostatnią wolę ustnie wobec: 

• wójta (burmistrza, prezydenta miasta), 
• starosty, 
• marszałka województwa, 
• sekretarza powiatu albo gminy lub 
• kierownika urzędu stanu cywilnego. 

Dla ważności testamentu allograficznego konieczne jest, by podczas składania oświadczenia spadkodawcy obecnych było dwóch świadków.

Oświadczenie spadkodawcy spisuje się w protokole z podaniem daty jego sporządzenia. Protokół odczytuje się spadkodawcy w obecności świadków. Protokół powinien być podpisany przez spadkodawcę, przez urzędnika, wobec którego wola została oświadczona, oraz przez świadków. Jeżeli spadkodawca nie może podpisać protokołu, należy to zaznaczyć w protokole ze wskazaniem przyczyny braku podpisu. 

Testamentu allograficznego nie mogą sporządzić osoby głuche lub nieme.

Testament ustny w razie obawy śmierci

Spadkodawca może oświadczyć oświadczyć swoją ostatnią wolę ustnie przy jednoczesnej obecności co najmniej 3 świadków w dwóch sytuacjach:

• jeżeli istnieje obawa rychłej śmierci spadkodawcy albo 
• jeżeli wskutek szczególnych okoliczności zachowanie zwykłej formy testamentu jest niemożliwe lub bardzo utrudnione. 

Przy ocenie ważności testamentu ustnego bierze się więc sam fakt, że spadkodawca subiektywnie obawiał się, że wkrótce umrze albo też – sam fakt, że szczególne okoliczności spowodowały, że sporządzenie testamentu zwykłego było niemożliwe lub bardzo utrudnione.

Jak stwierdzić treść testamentu ustnego

Testament ustny uznaje się za sporządzony w momencie, kiedy spadkodawca wypowie w obecności świadków swoją ostatnią wolę. Żeby testament ustny mógł wywrzeć skutki prawne jego treść musi zostać stwierdzona. Stwierdzenie treści testamentu ustnego może nastąpić w dwojaki sposób:

• poprzez spisanie oświadczenia spadkodawcy albo
• przez sąd.

Treść testamentu ustnego może być stwierdzona w ten sposób, że oświadczenie spadkodawcy zostanie spisane przez:

• jednego ze świadków albo
• osobę trzecią.

Obok treści oświadczenia spadkodawcy pismo to musi zawierać miejsce i datę tego oświadczenia oraz miejsce i datę sporządzenia pisma. Pismo to podpisują spadkodawca i dwaj świadkowie albo wszyscy świadkowie.

Stwierdzenie treści testamentu ustnego może nastąpić w ciągu jednego roku od złożenia oświadczenia spadkodawcy.

Kiedy sąd stwierdzi treść testamentu ustnego

Jeżeli jednak treść testamentu ustnego nie została stwierdzona w opisany powyżej sposób, można ją stwierdzić przez zgodne zeznania wszystkich świadków obecnych przy sporządzaniu testamentu złożone przed sądem. Jeżeli przesłuchanie jednego ze świadków nie jest możliwe lub napotyka trudne do przezwyciężenia przeszkody, sąd może poprzestać na zgodnych zeznaniach dwóch świadków.

Stwierdzenie treści testamentu ustnego przed sądem może nastąpić w ciągu sześciu miesięcy od dnia otwarcia spadku (tj. śmierci spadkodawcy).

Testament podróżny – na statku morskim lub powietrznym

Ważny testament można także sporządzić podczas podróży na polskim statku morskim lub powietrznym. Testament podróżny można sporządzić w ten sposób, że spadkodawca oświadcza swą wolę dowódcy statku lub jego zastępcy w obecności dwóch świadków. Następnie dowódca statku lub jego zastępca spisuje wolę spadkodawcy, podając datę jej spisania, i pismo to w obecności świadków odczytuje spadkodawcy, po czym pismo podpisują spadkodawca, świadkowie oraz dowódca statku lub jego zastępca. 

Jeżeli spadkodawca nie może podpisać pisma, należy w piśmie podać przyczynę braku podpisu spadkodawcy. 

W przypadku, gdy sporządzenie testamentu podróżnego podczas podróży morskiej lub powietrznej nie jest możliwe w myśl powyższych zasad, spadkodawca może sporządzić testament ustny.

Testament wojskowy – w razie mobilizacji lub wojny

Testament wojskowy reguluje obecnie rozporządzenie ministra obrony narodowej z 30 stycznia 1965 r. wydane przez ówczesnego szefa resortu, marszałka Polski Mariana Spychalskiego. Testament tego rodzaju można sporządzić wyłącznie w razie ogłoszenia mobilizacji i w czasie wojny lub przebywania w niewoli. 

Wobec tego, że na przestrzeni 58 lat, kiedy obowiązuje rozporządzenie w sprawie testamentu wojskowego nigdy w Polsce nie została ogłoszona mobilizacja, ani też nasz kraj nie brał udziału w wojnie, instytucja testamentu wojskowego pozostaje instytucją martwą.

Testament wojskowy może być sporządzony w ten sposób, że spadkodawca oświadczy swoją ostatnią wolę ustnie :

• sędziemu wojskowemu, a ten spisze jego oświadczenie,
• w obecności dwóch świadków,
• w obecności trzech świadków - jeśli spadkodawca nie może się podpisać.

Czy każdy może być świadkiem testamentu

Nie może być świadkiem przy sporządzaniu testamentu: 

• kto nie ma pełnej zdolności do czynności prawnych; 
• niewidomy, głuchy lub niemy; 
• kto nie może czytać i pisać; 
• kto nie włada językiem, w którym spadkodawca sporządza testament; 
• skazany prawomocnie wyrokiem sądowym za fałszywe zeznania.

Ograniczenia te dotyczą świadków testamentu allograficznego, ustnego, podróżnego i wojskowego.

Czy osoba, dla którego w testamencie przewidziano korzyść może być świadkiem

Świadkiem przy sporządzaniu testamentu nie może być osoba, dla której w testamencie została przewidziana jakakolwiek korzyść. Nie mogą być również świadkami: 

• małżonek tej osoby, 
• jej krewni lub powinowaci pierwszego stopnia (ojciec, matka, dziecko, teść, teściowa),  
• jej krewni lub powinowaci drugiego stopnia (dziadek, babcia, wnuk, wnuczka, brat, siostra, szwagier, szwagierka ) oraz 
• osoby pozostające z nią w stosunku przysposobienia.

Jeżeli świadkiem była jedna z osób wymienionych powyżej, nieważne jest tylko postanowienie, które przysparza korzyści tej osobie, jej małżonkowi, krewnym lub powinowatym pierwszego lub drugiego stopnia albo osobie pozostającej z nią w stosunku przysposobienia. 

Jednakże gdy z treści testamentu lub z okoliczności wynika, że bez nieważnego postanowienia spadkodawca nie sporządziłby testamentu danej treści, nieważny jest cały testament.

Zasady te dotyczą wszystkich rodzajów testamentów, w sporządzeniu których uczestniczą świadkowie, tzn. testamentu allograficznego, ustnego, podróżnego i wojskowego.

Jak długo testament szczególny jest ważny

Testament szczególny (tzn. ustny, podróżny, wojskowy) traci moc z upływem sześciu miesięcy od ustania okoliczności, które uzasadniały niezachowanie formy testamentu zwykłego, chyba że spadkodawca zmarł przed upływem tego terminu. Bieg terminu ulega zawieszeniu przez czas, w ciągu którego spadkodawca nie ma możności sporządzenia testamentu zwykłego.