Partnerzy a zachowek. Przepisy i propozycje zmian

• Czy partner ma prawo do zachowku?
• Kiedy to partner musi wypłacić zachowek?
• Propozycje zmian
• Podsumowanie

Czy partner ma prawo do zachowku?

Najczęściej z instytucją zachowku mamy do czynienia, gdy spadkodawca pozostawił po sobie testament i pominął w nim członków najbliższej rodziny. Jednak nie każdy krewny może ubiegać się o zachowek. Prawo daje taki przywilej tylko zstępnym (dzieciom, wnukom itd.), małżonkowi oraz rodzicom spadkodawcy, którzy byliby powołani do spadku z ustawy.

W praktyce oznacza to, iż w pierwszej kolejności o zachowek mogą upominać małżonek zmarłego oraz jego dzieci, dopiero w ich braku – rodzice spadkodawcy.

Zachowek wynosi połowę wartości udziału spadkowego, jaki przypadałby krewnemu, gdyby doszło do dziedziczenia z ustawy. Jeżeli uprawnione do zachowku jest małoletnie dziecko lub osoba trwale niezdolna do pracy, to udział ten jest wyższy i wynosi 2/3 takiego udziału.

Instytucją, która może pozbawiać krewnego nawet zachowku jest wydziedziczenie. Kodeks cywilny przewiduje tu trzy możliwe przesłanki wydziedziczenia. Zgodnie z art. 1008 Kodeksu cywilnego, spadkodawca może w testamencie pozbawić zstępnych, małżonka i rodziców zachowku, jeżeli uprawniony do zachowku:

• wbrew woli spadkodawcy postępuje uporczywie w sposób sprzeczny z zasadami współżycia społecznego;

• dopuścił się względem spadkodawcy albo jednej z najbliższych mu osób umyślnego przestępstwa przeciwko życiu, zdrowiu lub wolności albo rażącej obrazy czci;

• uporczywie nie dopełnia względem spadkodawcy obowiązków rodzinnych.

Taka przyczyna wydziedziczenia musi wynikać z treści testamentu i być prawdziwa. Co ważne, spadkodawca nie może wydziedziczyć uprawnionego do zachowku, jeżeli mu przebaczył.

W praktyce może się też darzyć, iż zmarły jeszcze za życia tak rozdysponował swoim majątkiem, że osoby najbliższe nie mogą uzyskać należnej im schedy. Wtedy również można dochodzić zachowku nawet, gdy spadkodawca nie pozostawił testamentu, a dziedziczenie odbywa się z ustawy.

Są to oczywiście najważniejsze zasady dotyczące zachowku. W rzeczywistości sprawy spadkowe często są o wiele bardziej skomplikowane. Przepisy szczegółowo regulują też zasady obliczania należnego zachowku, w tym uwzględniania określonych darowizn uczynionych przez spadkodawcę.

Kiedy to partner musi wypłacić zachowek?

Co ważne, partner spadkodawcy, niebędący jego małżonkiem, nie należy również do kręgu spadkobierców ustawowych. W takiej sytuacji warto zastanowić się na sporządzeniem testamentu.

Ale uwaga! Zapisanie majątku partnerowi w testamencie w wielu przypadkach będzie się wiązało koniecznością zapłaty wcześniej wspomnianych zachowków.

Polecamy: Darowizny, testamenty, spadki. Prawidłowe zapisy. Przykładowe wzory

Propozycje zmian

Od wielu lat trwają próby rozwiązania tego stanu rzeczy. Przykładowo, wniesiony do Sejmu poselski projekt ustawy o związkach partnerskich i przepisy wprowadzające przewidują zmiany m.in. w art. 991 Kodeksu cywilnego, regulującym instytucję zachowku. Zgodnie z tą propozycją, zachowek miałby przysługiwać zstępnym, małżonkowi, drugiej osobie w związku partnerskim oraz rodzicom spadkodawcy, którzy byliby powołani do spadku z ustawy. Przedmiotowy projekt uwzględnia też osoby w związkach partnerskich w kodeksowej kolejności dziedziczenia z ustawy. Ostatecznie, przedmiotowy projekt ma jednak zostać zastąpiony przez zupełnie inną ustawę.

Podczas konferencji prasowej, która odbyła się w piątek (17 października 2025 r.) zostały przedstawione założenia nowego projektu ustawy o statusie osoby najbliższej w związku i wspólnym pożyciu. Rozwiązania te zostały wspólnie wypracowane przez Polskie Stronnictwo Ludowe i Lewicę.

Jak poinformowała Katarzyna Kotula, sekretarz stanu w Kancelarii Prezesa Rady Ministrów, projekt ustawy o statusie osoby najbliższej w związku i umowie o wspólnym pożyciu reguluje m.in. kwestie stosunków majątkowych, prawa do mieszkania, możliwości wzajemnych alimentów i wzajemnej dostępnej informacji medycznej.

Kluczowym rozwiązaniem projektu jest umowa zawierana u notariusza. Nie zmienia ona stanu cywilnego i nie zawiera też kwestii związanych z pieczą nad dziećmi. Umowa ma gwarantować m.in. rentę rodzinną i dziedziczenie testamentowe czy ubezpieczenie zdrowotne.

"Strony same zdecydują czy chcą wspólnoty majątkowej, czy chcą się wspólnie rozliczać, czy chcą zawrzeć zapisy na wypadek śmierci w kontekście testamentu" - tłumaczyła posłanka Urszula Pasławska (PSL). I dodała, iż nie jest prawdą, że już dziś te kwestie można uregulować u notariusza.

"To jest nieprawda, ponieważ nie można zawrzeć przepisów dotyczących wspólności majątkowej. Nie można zawrzeć takiego testamentu, który by chronił osobę, która jest nim objęta przed roszczeniami osób trzecich chociażby przed zachowkiem" - przekonywała Pasławska. Kwestie testamentowe mają być fakultatywną częścią umowy. To strony same będą decydowały o jej zakresie. Jak mówiła posłanka, umowa będzie mogła być zmieniana, jednak zmiany nie będą każdorazowo rejestrowane w urzędzie stanu cywilnego. "W urzędzie istotne jest to, że taka umowa ma miejsce, natomiast nie to jak te zapisy są kształtowane i jak się zmieniają" - tłumaczyła.

"Jesteśmy gotowi na rozmowę z parlamentarzystami, z obywatelami i z panem prezydentem. Jest ogromna szansa, żebyśmy w tym roku uchwalili ustawę, która ułatwia życie, daje poczucie i godności, i sprawiedliwości" - podkreślił prezes PSL, Władysław Kosiniak-Kamysz.

O tym, że jest porozumienie koalicjantów w tej sprawie, poinformowała w tym tygodniu Lewica na platformie X.

„Będzie to projekt godnościowy, ale także taki, który gwarantuje bezpieczeństwo i prawną ochronę osób, będących w związkach nieformalnych” – zapewniała w opublikowanym nagraniu Katarzyna Kotula.

Według wcześniejszych informacji PAP, rządowy projekt miałby regulować sytuację związków tej samej płci, a także par heterosekusualnych, które nie chcą zawierać małżeństwa. Z informacji PAP wynika, iż nowa propozycja ma zawierać ok. 20 uprawnień dla takich związków. Chodzi m.in. o wspólne rozliczenie podatkowe, dziedziczenie, dostęp do informacji medycznej partnera. Umowa ma być zawierana u notariusza, a następnie rejestrowana w urzędzie stanu cywilnego.

Podsumowanie

Obecnie przepisy prawa spadkowego nie dają partnerom takich samych praw jak osobom, będącym w związkach małżeńskich. Przepisy nowego projektu mają ułatwiać parom dysponowanie swoim majątkiem, również na wypadek śmierci. W tym momencie nie znamy jeszcze szczegółowych regulacji projektowanej ustawy i tego w jakim stopniu mogłaby wpłynąć na kwestie dotyczące prawa do zachowku. O procedowanych zmianach będziemy informowali na bieżąco.

Polecamy: Kalendarz 2026

Źródło: Infor.pl, PAP