Kredyt bez odsetek dla konsumenta. Czy sankcja kredytu darmowego to realne zagrożenie dla banków?

• Rosnąca liczba spraw przeciwko bankom
• TSUE otrzymuje kolejne pytania prejudycjalne
• Brak jednolitej linii orzeczniczej sądów krajowych
• Czego spodziewać się w przyszłości w związku z sankcją?

W naszym artykule skupimy się na stanie prawnym sankcji kredytu darmowego:
- przedstawimy aktualne orzecznictwo krajowe i europejskie,
- przyjrzymy się przyczynom i skutkom wzrostu zainteresowania sankcją kredytu darmowego,
- ocenimy potencjalny wpływ na sektor bankowy.

Rosnąca liczba spraw przeciwko bankom

Najbardziej widocznym skutkiem wzrostu świadomości kredytobiorców na temat możliwości skorzystania z sankcji kredytu darmowego jest rosnąca ilość pozwów kierowanych do sądów przeciwko bankom i firmom pożyczkowym. Na razie instytucje finansowe nie przedstawiają dokładnych danych dotyczących spraw, w których kredytobiorcy kwestionowali zawarte umowy o kredyt gotówkowy. Z informacji powszechnie dostępnych wynika, że ich liczba rośnie:

• Przeciwko bankowi PKO BP do końca 2023 r. toczyło się 1159 spraw o kredyty gotówkowe, a do końca czerwca 2024 r. liczba ta wzrosła do 1975.[1]
• Bank Millennium do końca 2023 r. otrzymał 419 pozwów, ale na koniec czerwca 2024 r. było ich już 683.[2]
• Zgodnie z najnowszymi danymi pochodzącymi od Alior Bank, ilość postępowań toczących się przeciwko bankowi wyniosła 1219 na koniec 2023 r. Na koniec czerwca 2024 r. było to już 1703 postepowań sądowych.[3]

Biorąc pod uwagę udział tych banków w rynku kredytowym, można przypuszczać, że łączna liczba spraw przekroczyła 10 000 w 2023 r. Prezentowane przez banki wyniki półroczne za 2024 r. pokazują, że liczba ta nadal rośnie, tak samo jak zainteresowanie sankcją kredytu darmowego. Można z dużym prawdopodobieństwem założyć, że wkrótce liczba spraw dotyczących sankcji kredytu darmowego przewyższy te związane z kredytami walutowymi, co stanie się poważnym problemem dla sektora bankowego.

TSUE otrzymuje kolejne pytania prejudycjalne

Kolejną konsekwencją - i zarazem przyczyną - wzrostu zainteresowania sankcją kredytu darmowego jest coraz większa liczba pytań prejudycjalnych kierowanych do TSUE przez sądy krajowe i zagraniczne. Obecnie w TSUE na rozstrzygnięcie czeka kilka pytań prejudycjalnych, które będą miały istotne znaczenie dla kredytobiorców i kredytodawców. Oto najważniejsze z nich:

1. Możliwość oprocentowania pozaodsetkowych kosztów kredytu i ich zaliczania do RRSO

Jednym z kluczowych pytań jest sprawa C-71/24, która dotyczy możliwości naliczania odsetek od pozaodsetkowych kosztów oraz błędnego wyliczenia RRSO. Pytania o podobnej treści pojawiły się już wcześniej, m.in. w sprawie w sprawie C-678/22, skierowanej do TSUE przez Sąd Rejonowy dla Krakowa – Podgórza. Jednakże postępowanie to stało się bezprzedmiotowe po polubownym zakończeniu postępowania głównego i jego umorzeniu. 

Odpowiedź na to pytanie ma istotne znaczenie, bo dotyczy głównego zarzutu kredytobiorców wobec zawartych umów kredytowych. Negatywna odpowiedź na to pytanie będzie oznaczać, że w znacznej części umów kredytowych kredytodawcy prezentowali błędną, zawyżoną wartość RRSO, co jest naruszeniem obowiązku informacyjnego i daje możliwość skorzystania z sankcji kredytu darmowego. Należy zaznaczyć, że w większości umów kredytodawcy pobierają odsetki od kredytowanych kosztów, takich jak prowizja czy ubezpieczenie, co może oznaczać, że znaczna cześć umów kredytowych zostanie potencjalnie zakwestionowana pod kątem naruszenia obowiązków informacyjnych i skorzystania z sankcji kredytu darmowego.

2. Wskazanie zawyżonego RRSO jako naruszenie obowiązku informacyjnego

To sąd krajowy musi rozstrzygnąć, czy podanie przez kredytodawcę błędnej i zawyżonej wartości RRSO jest równoznaczne z niewypełnieniem obowiązku informacyjnego określonego w art. 30 ust. 1 pkt 7) ustawy o kredycie konsumenckim. Jednak w ostatnim czasie TSUE odpowiedział na pytania prejudycjalne, które mogą być wskazówką dla sądów w Polsce. W postępowaniu C-714/22 jedno z pytań dotyczyło tego, czy wskazanie nieprawidłowego RRSO w umowie kredytowej należy uznać za brak wskazania RRSO, co prowadziłoby do odpowiednich konsekwencji przewidzianych w prawie krajowym. TSUE odpowiedział twierdząco na pytanie, wskazując, że brak uwzględnienia wszystkich wymaganych kosztów w RRSO, zgodnie z dyrektywą z art. 3 lit. g), nie stoi na przeszkodzie w uznaniu umowy kredytowej za nieoprocentowaną i bez opłat. Choć to orzeczenie nie dotyczy bezpośrednio naliczania odsetek od kredytowanych kosztów pozaodsetkowych w wyliczeniu RRSO, daje podstawy do uznania, że jeśli nieuwzględnienie wszystkich kosztów wymaganych przez prawo pozwala pozbawić kredytodawcę zarobku, to podanie błędnej i zawyżonej wartości RRSO może prowadzić do podobnych konsekwencji.

3. Proporcjonalność sankcji kredytu darmowego

W sprawie C-472/23, oprócz pytania o błędne wskazanie RRSO, Trybunał ma rozstrzygnąć proporcjonalność zastosowania sankcji w przypadku naruszenia obowiązku informacyjnego, co może mieć istotny wpływ na przyszłe orzecznictwo. 

Zgodnie z dyrektywą Parlamentu Europejskiego i Rady w sprawie umów o kredyt konsumencki[4], państwa członkowskie zobowiązały się do ustanowienia skutecznych, odstraszających oraz proporcjonalnych sankcji w przypadku naruszenia przez kredytodawcę określonych obowiązków informacyjnych. Polski ustawodawca zdecydował tylko na jedną sankcję, która pozbawia kredytodawcę zarobku w przypadku naruszenia obowiązków informacyjnych wymienionych w art. 45 ustawy o kredycie konsumenckim. Wątpliwości budzi to, że sankcja za naruszenie jakiegokolwiek obowiązku informacyjnego nie uwzględnienia stopnia jego naruszenia i wpływu na decyzję konsumenta o zawarciu umowy kredytu. 

W wyroku w sprawie C-42/15 TSUE stwierdził, że zawarcie w umowie kredytu konsumenckiego informacji o RRSO jest ważne, bo umożliwia konsumentowi oszacowanie zobowiązania. Jednocześnie uznał, że w sytuacji, kiedy wada umowy kredytu odnosiła się do elementu o znikomym znaczeniu dla kredytobiorcy na etapie podejmowania decyzji, możliwość zastosowania sankcji kredytu darmowego przekracza zasadę proporcjonalności. Jeśli umowa zawiera zawyżone RRSO, a więc przedstawia produkt banku jako droższy i mniej atrakcyjny, trudno uznać, że konsument został wprowadzony w błąd lub podjął decyzję na swoją niekorzyść. W takim przypadku brak różnicowania sankcji w zależności od rodzaju i wagi naruszenia może naruszać zasadę proporcjonalności. Na ostateczną odpowiedź na to pytanie musimy jednak poczekać.

Brak jednolitej linii orzeczniczej sądów krajowych

Analiza polskiego orzecznictwa pokazuje, że od dwóch i pół roku, odkąd pojawiły się pozwy dotyczące sankcji kredytu darmowego, nie wypracowano jeszcze jednolitej linii orzeczniczej w sprawie zarzutów o naruszenie obowiązków informacyjnych w umowach kredytowych ani w pozostałych kwestiach. W większości przypadków orzekają, że zarzuty formułowane przez kredytobiorców są bezzasadne. Ponadto zwracają uwagę na upływ terminu na złożenie oświadczenia o skorzystaniu z sankcji kredytu darmowego oraz wskazują na nieproporcjonalność samej sankcji. W tym kontekście istotne znaczenie ma stanowisko Sądu Najwyższego z czerwca 2023 r.[5] w którym uznano za dopuszczalne pobieranie odsetek od pozaodsetkowych kosztów kredytu. Sąd wskazał, że koszty te zwiększają zadłużenie kredytobiorcy, który zobowiązał się do ich spłaty zgodnie z harmonogramem i postanowieniami umowy, na które wcześniej wyraził zgodę. Sytuacja ta jednak stale się zmienia. Aktualnie większość sądów krajowych, widząc jaką wagę mają zagadnienia związanych z sankcją kredytu darmowego, zawiesza toczące się postępowania i czeka na odpowiedzi TSUE na zadane pytania prejudycjalne.

Czego spodziewać się w przyszłości w związku z sankcją?

Kwestionowanie przez kredytobiorców umów kredytu pod kątem możliwości skorzystania z sankcji kredytu darmowego staje się dla sektora finansowego rosnącym wyzwaniem, które może przerodzić się w realne zagrożenie. Kredytodawcy mają jednak solidne argumenty, poparte stanowiskami instytucji nadzorujących banki i firmy pożyczkowe, regulacjami i prawomocnymi orzeczeniami sądów. Instytucje finansowe oferujące produkty kredytowe nie powinny jednak przyjmować, że obecna sytuacja prawna pozostanie niezmienna i dla nich korzystna. Sprawy związane z sankcją kredytu darmowego weszły w decydującą fazę zarówno dla kredytodawców, jak i kredytobiorców, którzy niecierpliwie wyczekują orzeczeń TSUE i przygotowują się do przyszłych procesów sądowych. Trybunał już niejednokrotnie na przestrzeni ostatnich kilku lat wskazywał w wydawanych orzeczeniach na szczególną ochronę przysługującą konsumentom oraz brał ich stronę, czego dobitnym przykładem jest dorobek orzeczniczy w sprawach frankowych. Na ten moment brak jest jednolitego i ukształtowanego stanowiska sądów krajowych i europejskich w zakresie sankcji kredytu darmowego. Jednakże sytuacja pozostaje dynamiczna i może się zmienić w najbliższym czasie, przesądzając o kierunku spraw z zakresu sankcji kredytu darmowego.  

apl. adw. Mateusz Lis, Departament Sporów Sądowych, RK Legal

********

[1]   Skrócone śródroczne skonsolidowane sprawozdanie finansowe Grupy Kapitałowej PKO Banku Polskiego S.A. za pierwsze półrocze 2024 roku dostępne na stronie https://www.pkobp.pl/relacje-inwestorskie/wyniki-finansowe-i-prezentacje/#category=154593;

[2] Raport Grupy Kapitałowej Banku Millennium S.A. za I półrocze roku 2024 dostępny na stronie https://www.bankmillennium.pl/o-banku/relacje-inwestorskie/raporty-finansowe/raporty-polroczne;

[3] Raport skonsolidowany Alior Bank S.A. za pierwsze półrocze 2024 roku dostępny na stronie https://www.aliorbank.pl/dodatkowe-informacje/relacje-inwestorskie/wyniki-finansowe.html.

[4]Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady 2008/48/WE z dnia 23 kwietnia 2008 roku w sprawie umów o kredyt konsumencki oraz uchylająca dyrektywę Rady 87/102/EWG

[5]Postanowienie SN z dnia 15.06.2023 r., sygn. akt I CSK 4175/22.