Prawo świadka do odmowy odpowiedzi na pytanie

W szczególnych wypadkach świadek może jednak odmówić udzielenia odpowiedzi na pytanie przesłuchującego bez obawy poniesienia odpowiedzialności karnej za takie zachowanie.

Zgodnie z art. 183 kpk świadek może uchylić się od odpowiedzi na pytanie, jeżeli udzielenie odpowiedzi mogłoby narazić jego lub osobę dla niego najbliższą na odpowiedzialność za przestępstwo lub przestępstwo skarbowe.

Zobacz: Kodeks postępowania karnego

Obowiązkiem organu przesłuchującego jest pouczenie świadka o prawie do uchylenia się od odpowiedzi na pytanie w razie takiej sytuacji. Podkreślić jednak trzeba, że odmowa udzielenia odpowiedzi na pytanie dotyczy tylko takich sytuacji gdy odpowiedź ta mogłaby narazić przesłuchiwanego lub osobę mu najbliższą na odpowiedzialność karną lub karno-skarbową. Nie dotyczy to więc sytuacji gdy odpowiedź mogłaby narazić taką osobę na odpowiedzialność cywilną czy dyscyplinarną. Uprawnienie takie nie przysługuje również oskarżonemu – który w każdej chwili może odmówić wyjaśnień lub odpowiedzi na pytania bez podawania przyczyny.

W sytuacji przewidzianej w art. 183 § 1 świadek nie ma obowiązku oświadczać, dlaczego odmawia odpowiedzi. Myślą przewodnią tego przepisu jest bowiem to, że nie należy nikogo stawiać w położeniu przymusowym, w którym musi albo kłamać, albo zeznając prawdę obciążyć siebie lub osobę mu najbliższą. Nie można żądać od oskarżonego dostarczenia dowodów na swoją niekorzyść.

W praktyce wiele wątpliwości budzi czy świadek w postępowaniu wykroczeniowym może odmówić na tej podstawie odpowiedzi na pytanie w sytuacji gdy odpowiedzialność taka mogłaby narazić go lub mu osobę najbliższą na odpowiedzialność za popełnienie wykroczenia.

Wątpliwości te rozwiał Sąd Najwyższy w uchwale z 30 listopada 2004r. Odpowiednie stosowanie - z mocy art. 41 § 1 k.p.s.w. - w postępowaniu w sprawach o wykroczenia przepisu art. 183 § 1 k.p.k., w jego brzmieniu ustalonym przez ustawę z dnia 10 stycznia 2003 r. o zmianie ustawy - Kodeks postępowania karnego ... (Dz. U. Nr 17, poz. 155), nie oznacza, aby osoba przesłuchiwana w charakterze świadka (składająca oświadczenie dowodowe w tym charakterze) w sprawie o wykroczenie mogła uchylić się od odpowiedzi na pytanie, jeżeli jej udzielenie mogłoby narazić osobę dla niej najbliższą na odpowiedzialność tylko za wykroczenie.

Definicja osoby najbliższej dla oskarżonego została zawarta w art. 115 § 11 kodeksu karnego.

Zgodnie z powołanym przepisem osobą najbliższą jest małżonek, wstępny, zstępny, rodzeństwo, powinowaty w tej samej linii lub stopniu, osoba pozostająca w stosunku przysposobienia oraz jej małżonek, a także osoba pozostająca we wspólnym pożyciu.