Cudzoziemcy w tarapatach: Problemy ze ślubem w Polsce!

• Ślub w Polsce: Cudzoziemcy mogą napotkać trudności
• Odpowiedź Tomasza Szymańskiego, sekretarza stanu w MSWiA
• Kolejna odpowiedź Tomasza Szymańskiego, sekretarza stanu w MSWiA

Planujesz ślub w Polsce, ale napotkałeś trudności związane z zaświadczeniem o możności zawarcia małżeństwa? Cudzoziemcy często spotykają się z odmową w Urzędach Stanu Cywilnego, jeśli ich dokumenty nie zawierają danych drugiego nupturienta. Choć polskie prawo nie wymaga tych informacji, niektóre USC odrzucają takie zaświadczenia, co powoduje niepotrzebne komplikacje. Rzecznik Praw Obywatelskich, Marcin Wiącek, apeluje do Ministerstwa Spraw Wewnętrznych i Administracji o wydanie wytycznych, które zapobiegną automatycznym odmowom. Zmiana ta ma na celu uproszczenie procesu i ułatwienie cudzoziemcom zawierania ślubów w Polsce. Co dokładnie się zmieni i jak wpłynie to na przyszłe małżeństwa?

Ślub w Polsce: Cudzoziemcy mogą napotkać trudności

Skarżący zwrócił się do RPO o pomoc w sprawie dokumentów wymaganych przez polskie prawo do zawarcia na terytorium RP związku małżeńskiego z cudzoziemką. Kierownik USC odmówił przyjęcia oświadczeń o wstąpieniu w związek małżeński. Obywatel złożył odwołanie do sądu, który odmowę utrzymał w mocy. Skarżący złożył apelację. Po udzieleniu Rzecznikowi informacji sprawa - mimo zawarcia związku małżeńskiego w innym USC - nie została jeszcze zakończona.

Z uwagi na nadesłane dokumenty, w tym odpowiedzi Urzędu Wojewódzkiego w sprawie interpretacji art. 79 ust. 1 pkt 3 ustawy Prawo o aktach stanu cywilnego, RPO widzi potrzebę wytycznych MSWiA w sprawie automatycznych odmów kierowników USC co do przyjęcia oświadczeń o wstąpieniu w związek małżeński przez cudzoziemca i obywatela polskiego na podstawie zaświadczeń o możności zawarcia małżeństwa według prawa ojczystego, wydawanych przez organy państwa ojczystego cudzoziemca, a niezawierających danych drugiego z nupturientów.

Zgodnie z art. 79 ust. 1 pkt 3 P.a.s.c., cudzoziemiec zamierzający zawrzeć małżeństwo składa dokument stwierdzający, że zgodnie z właściwym prawem może zawrzeć małżeństwo, chyba że na podstawie przepisów Prawa prywatnego międzynarodowego możność zawarcia małżeństwa jest oceniana na podstawie prawa polskiego.

Wynika z tego konieczność przedłożenia przez cudzoziemca właściwego dokumentu. To prawo ojczyste cudzoziemców - o ile przewiduje procedurę wydawania zaświadczeń o zdolności do zawarcia związku małżeńskiego - decyduje o treści tego zaświadczenia. Ma ono spełniać dwie funkcje: ma stanowić wraz z innymi wymaganymi dokumentami dowód stanu cywilnego oraz treści prawa obcego oraz stwierdzić, że małżeństwo można zawrzeć według prawa ojczystego cudzoziemca. Z przepisu tego nie wynika jednak wprost, że zaświadczenie z państwa cudzoziemca musi zawierać dane drugiego z nupturientów.

W literaturze podkreśla się, że brak w zaświadczeniu wskazania drugiego z nupturientów nie powinien automatycznie przesądzać o niemożności uznania go za dokument określony w art. 79 ust. 1 pkt 3 P.a.s.c.  Tymczasem w sprawie skarżącego Kierownik USC wśród elementów, które jego zdaniem powinno zawierać takie zaświadczenie wskazał, że dokument przedłożony przez cudzoziemkę nie określa danych drugiego z nupturientów.

Skoro małżeństwo ma być zawarte na terytorium RP, to zatem prawo polskie jest właściwe do oceny, czy obywatel polski może zawrzeć małżeństwo z obywatelem innego państwa. Jeżeli z zaświadczenia wynikać będzie np. pozostawanie z związku małżeńskim, które według prawa ojczystego cudzoziemca nie stałoby na przeszkodzie zawarciu nowego związku, to nawet mimo wskazania danych drugiego z nupturientów i tak kierownik USC - badając wymogi formalne - musiałby odmówić przyjęcia oświadczeń o wstąpieniu w związek małżeński.

Ta relatywna możliwość zawarcia małżeństwa powinna być badana przez kierownika USC (ewentualnie sąd), a nie przez organ właściwy w kraju ojczystym cudzoziemca, którego zadanie polega na zbadaniu możności zawarcia małżeństwa w świetle przepisów prawa ojczystego. 

Można też sobie wyobrazić sytuację, gdy w świetle prawa ojczystego cudzoziemca możliwe jest zawarcie małżeństwa z osobą tej samej płci. Jeżeli w świetle prawa polskiego taka możliwość jest wykluczona, to bez znaczenia jest, czy możliwe jest to według prawa ojczystego cudzoziemca, nawet gdyby zaświadczenie zawierało dane drugiego z nupturientów. To zatem zadanie prawa polskiego właściwego dla zawarcia małżeństwa. 

Nie może to jednak oznaczać, że prawo polskie będzie wymuszać na prawie obcym, w jaki sposób i w jakim zakresie właściwe organy mają wydawać dokumenty niezbędne do zawarcia związku małżeńskiego w RP. Brak danych nupturienta  nie powinien być przesłanką odmowy przyjęcia przez kierownika USC oświadczeń o wstąpieniu w związek małżeński na terytorium RP - o ile po odebraniu oświadczeń od nupturientów, nie stwierdzi innej przeszkody. Jak pokazuje sprawa skarżącego, tak też się ostatecznie stało w innym USC w Polsce.

RPO Marcin Wiącek prosi ministra Tomasza Siemoniaka o rozważenie możliwości wydania kierownikom USC wytycznych, zgodnych z p.a.s.c., zawierających dyrektywę kierunkową dotyczącą konieczności poddania ocenie pod kątem formalnym dokumentów i oświadczeń nupturientów, zanim kierownik podejmie automatyczną decyzję o odmowie przyjęcia oświadczeń o wstąpieniu w związek małżeński. Chodzi o to, aby nie prowadziło to do automatycznej odmowy, gdy jedna z osób jest cudzoziemcem i uzyskała formalnie poprawne zaświadczenie o możności zawarcia małżeństwa według prawa ojczystego, wystawione przez właściwy organ, mimo braku w nim danych drugiego z nupturientów. Prosi też o stanowisko.

Odpowiedź Tomasza Szymańskiego, sekretarza stanu w MSWiA

Na wstępie pragnę zapewnić, że Ministerstwo Spraw Wewnętrznych i Administracji (MSWiA) dostrzega problem związany z koniecznością ustanowienia ujednoliconych wytycznych w zakresie automatycznych odmów kierowników Urzędów Stanu Cywilnego (USC) odnośnie do przyjęcia oświadczeń o wstąpieniu w związek małżeński przez cudzoziemca i obywatela polskiego, na podstawie przedłożonych zaświadczeń o możności zawarcia małżeństwa według prawa ojczystego, wydawanych przez właściwe organy państwa ojczystego cudzoziemca, a niezawierających danych drugiego z nupturientów.

Jednocześnie uprzejmie informuję, że na kanwie wystąpienia Pana Rzecznika oraz w związku m.in. z korespondencją Ambasady Republiki Czeskiej, podnoszącymi kwestie charakteru prawnego zagranicznych dokumentów potwierdzających możność zawarcia małżeństwa przez cudzoziemca, MSWiA 7 października 2024 r. skierowało wystąpienie do Ministerstwa Sprawiedliwości z prośbą o przeprowadzenie ponownej, kompleksowej analizy (w kontekście całego systemu prawa) oraz opinię w zakresie kryteriów, które powinien spełniać ww. dokument wydawany przez zagraniczny organ. Do dnia udzielenia odpowiedzi na wystąpienie Pana Rzecznika do MSWiA nie wpłynęło stanowisko Ministerstwa Sprawiedliwości w omawianej sprawie.

Warto w tym miejscu podkreślić, że przedmiotowe zagadnienie w ubiegłych latach stanowiło przedmiot kilku wystąpień MSWiA kierowanych do Ministerstwa Sprawiedliwości, które to Ministerstwo, konsekwentnie od 2009 r., wskazywało, że w oparciu o całokształt rozwiązań prawa polskiego dokument o możności zawarcia małżeństwa według prawa ojczystego powinien odpowiadać przede wszystkim następującym warunkom, tzn. powinien:

1. być wystawiony przez właściwą władzę państwa ojczystego nupturienta;
2. stwierdzać możność zawarcia małżeństwa według prawa ojczystego, tj. zdolność do zawarcia małżeństwa oraz brak ustawowych przeszkód małżeńskich;
3. określać możność zawarcia małżeństwa z oznaczoną w świadectwie osobą, tj. relatywną możność zawarcia małżeństwa, nie zaś abstrakcyjną zdolność cudzoziemca według jego prawa właściwego.

Resort sprawiedliwości podnosił przy tym, że wskazane zaświadczenie ma spełniać zasadniczo dwie funkcje. Po pierwsze, stanowi łącznie z innymi wymaganymi dokumentami dowód stanu cywilnego oraz treści prawa obcego, po drugie zaś oznacza, że małżeństwo można zawrzeć według prawa ojczystego cudzoziemca i w zasadzie powinno być uznane za ważne w państwie jego przynależności.

Ministerstwo Sprawiedliwości wskazywało również, że dokument ten powinien potwierdzać możność zawarcia małżeństwa przez nupturienta z oznaczoną w zaświadczeniu osobą według jego prawa ojczystego, z uwagi na fakt, że zdolność prawna do zawarcia małżeństwa nie jest abstrakcyjna, tak aby mogła być oceniana odrębnie w stosunku do każdego z nupturientów.

W polskim systemie prawa przepisy dotyczące zawarcia małżeństwa, w tym przeszkody uniemożliwiające jego zawarcie, zostały uregulowane w ustawie z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy , pozostającej w kompetencji Ministerstwa Sprawiedliwości. Natomiast przepisy ustawy z dnia 28 listopada 2014 r. Prawo o aktach stanu cywilnego  – jako regulacje wtórne i wykonawcze w stosunku do rozwiązań prawa rodzinnego – zawierają jedynie normy formalnoporządkowe, wskazując m.in. katalog dokumentów niezbędnych do zawarcia małżeństwa.

Jednym z dokumentów wymaganych od cudzoziemca w procedurze poprzedzającej zawarcie małżeństwa jest dokument stwierdzający, że zgodnie z właściwym prawem może zawrzeć małżeństwo (art. 79 ust. 1 pkt 3 ustawy Prawo o aktach stanu cywilnego). Jeżeli otrzymanie ww. dokumentu napotyka trudne do przezwyciężenia przeszkody, sąd w postępowaniu nieprocesowym na wniosek cudzoziemca może go zwolnić od złożenia ww. dokumentu. W postępowaniu o zwolnienie cudzoziemca od złożenia dokumentu sąd na podstawie właściwego prawa ustala, czy osoba ta może zawrzeć małżeństwo (art. 79 ust. 2 ustawy Prawo o aktach stanu cywilnego). Nadmieniam, że wskazany przepis prawa nie określa wprost kryteriów, które ma spełniać ten dokument i danych, jakie musi zawierać.

Reasumując należy podkreślić, że uzyskanie aktualnego stanowiska Ministerstwa Sprawiedliwości ma istotne znaczenie dla sposobu oceny ww. dokumentów przez kierowników USC, ponieważ przyjęte kryteria winny być jednolite w zakresie postępowania administracyjnego prowadzonego przed kierownikiem USC, jak i przed sądem powszechnym. W związku z powyższym pragnę zadeklarować, że po dokonaniu analizy stanowiska, jakie przekaże Ministerstwo Sprawiedliwości, pozwolę sobie poinformować Pana Rzecznika o dalszych działaniach w przedmiotowej sprawie

Kolejna odpowiedź Tomasza Szymańskiego, sekretarza stanu w MSWiA

W nawiązaniu do odpowiedzi na wystąpienie Pana Rzecznika w sprawie dokumentów wymaganych przez prawo polskie do zawarcia na terytorium RP związku małżeńskiego z cudzoziemcem, w którym zobowiązałem się do przekazania ustaleń, jakie zostaną podjęte w przedmiotowej sprawie z Ministerstwem Sprawiedliwości, w załączeniu uprzejmie przesyłam pismo okólne skierowane do Dyrektorów Wydziałów Spraw Obywatelskich i równorzędnych Urzędów Wojewódzkich odnoszące się do kwestii charakteru prawnego i kryteriów, jakie powinien spełnić zagraniczny dokument potwierdzający możliwość zawarcia małżeństwa przez cudzoziemca. VII.511.25.2024