Niespodzianka od ZUS: Zaległe składki (i odsetki) nie będą musiały zostać zapłacone. 328,3 mln zł należności zostanie umorzonych z mocy prawa

• Umarzanie zadłużenia z tytułu składek ZUS powstałego przed 1 stycznia 1999 r. w obecnym stanie prawnym
• Należności z tytułu składek ZUS powstałe przed 1 stycznia 1999 r. zostaną umorzone – MRPiPS rozpoczęło prace nad projektem ustawy
• Należności z tytułu składek ZUS powstałe przed 1 stycznia 1999 r. zostaną umorzone – kiedy można spodziewać się wejścia przepisów w życie?

Umarzanie zadłużenia z tytułu składek ZUS powstałego przed 1 stycznia 1999 r. w obecnym stanie prawnym

Zadłużenie z tytułu składek powstałe przed 1 stycznia 1999 r. może być obecnie umarzane na podstawie art. 28 ust. 2 i 3 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych, jednakże warunkiem tego umorzenia jest stwierdzenie całkowitej nieściągalności należności. W odniesieniu do należności, które powstały przed 1 stycznia 1999 r. – potencjalnie zastosowanie mogłyby znaleźć jedynie niektóre przesłanki uznania należności za całkowicie nieściągalne, w szczególności w sytuacjach:

• gdy doszło do zaprzestania prowadzenia działalności gospodarczej przy jednoczesnym braku majątku, z którego możliwe byłoby prowadzenie egzekucji, a także
• braku małżonka, następców prawnych lub możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie w rozumieniu przepisów ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. – Ordynacja podatkowa,
• gdy naczelnik urzędu skarbowego lub komornik sądowy stwierdził brak majątku pozwalającego na skuteczną egzekucję, bądź
• gdy oczywiste jest, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przewyższających koszty egzekucyjne.

Należności powstałe przed 1 stycznia 1999 r. obejmują m.in. należności spłacane w ramach obowiązujących układów ratalnych oraz należności dochodzone w toku trwających postępowań egzekucyjnych. W odniesieniu do tych kategorii należności wskazane wyżej przesłanki całkowitej nieściągalności co do zasady nie zachodzą. W przypadku należności objętych układami ratalnymi – odsetki zostały naliczone na dzień złożenia wniosku o rozłożenie zadłużenia na raty, natomiast w przypadku należności objętych postępowaniami egzekucyjnymi – odsetki są naliczane do dnia dokonania wpłaty włącznie. Oznacza to, że do momentu całkowitego wyegzekwowania należności odsetki narastają, a biorąc pod uwagę okres przekraczający 25 lat od powstania zobowiązania – ich wysokość w wielu przypadkach znacznie przewyższa kwotę należności głównej. W sytuacjach, w których wpłaty dokonywane w ramach postępowania egzekucyjnego mają charakter systematyczny, przykładowo miesięczny – przyrost odsetek naliczanych od pozostałej do wyegzekwowania kwoty zadłużenia często przekracza wysokość wpłacanych kwot. W konsekwencji – pomimo regularnych wpłat – łączna wartość zadłużenia obejmująca należność główną i odsetki, ulega dalszemu zwiększeniu. Prowadzi to do utrzymywania się stanu permanentnego zadłużenia, bez realnej perspektywy jego całkowitej spłaty.

Należności z tytułu składek, mogą być również umarzane na podstawie art. 28 ust. 3a ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych – ze względu na ważny interes osoby zobowiązanej, pomimo braku ich całkowitej nieściągalności. Przesłanka ta, ma jednak zastosowanie wyłącznie do należności dotyczących osób opłacających składki na własne ubezpieczenia, co oznacza, że – nie obejmuje ona należności wynikających z zatrudniania pracowników ani należności obciążających innych płatników składek. Zgodnie z rozporządzeniem Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne – przez ważny interes osoby zobowiązanej, rozumie się wystąpienie okoliczności uniemożliwiających spłatę zadłużenia, w szczególności takich jak:

• ubóstwo zagrażające dalszej egzystencji zobowiązanego,
• zdarzenia losowe lub klęski żywiołowe, a także
• choroba zobowiązanego lub członków jego najbliższej rodziny, nad którymi sprawuje on bezpośrednią opiekę, uniemożliwiająca uzyskiwanie dochodów niezbędnych do regulowania należności.

A zatem – ocena, czy w konkretnej sprawie zachodzą przesłanki uzasadniające umorzenie należności na podstawie ważnego interesu osoby zobowiązanej, jest każdorazowo uzależniona od wykazania przez zobowiązanego, że ze względu na jego sytuację materialną i rodzinną uregulowanie zaległości pociągałoby za sobą nadmiernie dolegliwe skutki dla niego i jego rodziny. Dodatkowo – w każdym przypadku umorzenie należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne wiąże się z koniecznością przeprowadzenia postępowania administracyjnego z wyjątkowo rozbudowanym postępowaniem wyjaśniającym. Prowadzenie takich postępowań wiąże się ze znacznym nakładem sił i środków po stronie ZUS.

W świetle powyższego – obowiązujący stan prawny nie daje wystarczających możliwości na systemowe rozwiązanie problemów związanych z przymusowym dochodzeniem należności składkowych sprzed 1999 r.

Ponadto – podkreślenia wymaga, że należności składkowe sprzed dnia 1 stycznia 1999 r. powstały w tzw. starym systemie emerytalnym i nie podlegają zewidencjonowaniu na indywidualnych kontach ubezpieczonych w ZUS, a obowiązek ich uiszczenia nie ma wpływu na powstanie prawa do świadczeń długoterminowych lub na ich wysokość.

Należności z tytułu składek ZUS powstałe przed 1 stycznia 1999 r. zostaną umorzone – MRPiPS rozpoczęło prace nad projektem ustawy

Z uwagi na fakt, iż należności z tytułu składek ZUS powstałe przed 1 stycznia 1999 r. są trudne do wyegzekwowania (efektywność działań związanych z ich egzekwowaniem przez ZUS jest niska), a koszty dochodzenia tych zaległości są nieproporcjonalnie wysokie – MRPiPS podjęło prace nad projektem ustawy, która ma takie należności (z tytułu nieopłaconych składek, powstałe przed dniem 1 stycznia 1999 r.) umorzyć z mocy prawa. „Rozwiązanie to zmierza do definitywnego i jednoznacznego zakończenia obowiązku prowadzenia egzekucji w odniesieniu do często niemożliwych do wyegzekwowania należności, których dochodzenie w obecnym stanie prawnym jest formalnie wymagane, lecz praktycznie nieefektywne” – podkreśla resort, w założeniach do projektu ustawy.

Zgodnie z informacją podaną przez MRPiPS – umorzenie ma objąć 328,3 mln zł zadłużenia, a w tym:

• ok. 175,7 mln zł należności objętych przymusowym dochodzeniem,
• ok. 6,4 mln zł należności objętych ulgami oraz
• ok. 146,2 mln zł należności zabezpieczonych hipoteką.

Do grupy dłużników objętych zadłużeniem w ZUS sprzed 1999 r., zaliczają się:

• państwowe i spółdzielcze zakłady pracy – ok. 70 dłużników (kwota zadłużenia – ok. 260 mln zł),
• nieuspołecznione zakłady pracy – ok. 2 000 dłużników (kwota zadłużenia – ok. 35 mln zł),
• rzemieślnicy oraz osoby z nimi współpracujące – ok. 2 500 dłużników (kwota zadłużenia – ok. 8,3 mln zł),
• osoby prowadzące działalność handlową i gastronomiczną oraz osoby z nimi współpracujące – ok. 1 900 dłużników (kwota zadłużenia – ok. 6 mln zł),
• osoby prowadzące działalność transportową i osoby z nimi współpracujące – ok. 300 dłużników (kwota zadłużenia – ok. 0,9 mln zł) oraz
• twórcy i artyści – 4 dłużników (kwota zadłużenia – ok. 0,012 mln zł).

W zakresie zadłużenia sprzed 1999 r., w skali całego kraju, ZUS ma obecnie wystawionych:

• 10 aktywnych tytułów wykonawczych dla następców prawnych oraz
• 258 aktywnych tytułów wykonawczych dla osób trzecich.

Należności z tytułu składek ZUS powstałe przed 1 stycznia 1999 r. zostaną umorzone – kiedy można spodziewać się wejścia przepisów w życie?

Założenia projektu ustawy o umorzeniu należności dochodzonych przez Zakład Ubezpieczeń Społecznych powstałych przed dniem 1 stycznia 1999 r. (numer projektu: UDER108) zostały opublikowane w wykazie prac legislacyjnych i programowych Rady Ministrów w dniu 20 stycznia br. Na dzień dzisiejszy, projekt ustawy – który ma pozostać zgodny z powyższymi założeniami – jeszcze nie powstał, a za jego przygotowanie odpowiedzialny jest wiceminister rodziny, pracy i polityki społecznej Sebastian Gajewski.

Planowany termin przyjęcia projektu przez rząd, został określony na II kwartał 2026 r. Zgodnie z opublikowanymi założeniami – projekt ma ponadto przewidywać dwumiesięczne vacatio legis, którego celem jest umożliwienie ZUS dokonania niezbędnych zmian organizacyjnych i informatycznych, pozwalających na sprawne wdrożenie nowych przepisów.

Polecamy: Darowizny, testamenty, spadki. Prawidłowe zapisy. Przykładowe wzory

Podstawa prawna:

• Założenia projektu ustawy o umorzeniu należności dochodzonych przez Zakład Ubezpieczeń Społecznych powstałych przed dniem 1 stycznia 1999 r. (numer projektów wykazie prac legislacyjnych i programowych Rady Ministrów: UDER108)
• Ustawa z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (t.j. Dz.U. z 2025 r., poz. 350 z późn. zm.)