Koniec B2B, umów zlecenia i o dzieło? Urzędnik przekształci umowę w stosunek pracy bez Twojej zgody – ustawa nadająca PIP nowe uprawnienia już z podpisem Prezydenta

• Przekształcenie umowy cywilnoprawnej (tj. umowy zlecenia oraz umowy o dzieło) w umowę o pracę w dotychczasowym stanie prawnym
• Jakie uprawnienia w zakresie ustalenia czy dany stosunek zatrudnienia jest wykonywany w warunkach wskazujących na stosunek pracy, posiada zatem – w dotychczasowym stanie prawnym – inspekcja pracy (PIP)?
• Koniec z nadużywaniem przez pracodawców umów cywilnoprawnych (czyli – umów zlecenia i umów o dzieło) oraz B2B, ponieważ PIP, jednostronną decyzją (bez udziału sądu pracy), będzie mogła przekształcać takie stosunki w umowy o pracę – ustawa już z podpisem Prezydenta
• Ustawa uprawniająca PIP do przekształcania umów cywilnoprawnych (czyli – umów zlecenia i umów o dzieło) oraz B2B w umowy o pracę z podpisem Prezydenta, ale – jednocześnie skierowana przez niego do Trybunału Konstytucyjnego
• Kiedy nowe przepisy, uprawniające PIP do przekształcania umów cywilnoprawnych (czyli – umów zlecenia i umów o dzieło) oraz B2B w umowy o pracę, wejdą w życie?

Przekształcenie umowy cywilnoprawnej (tj. umowy zlecenia oraz umowy o dzieło) w umowę o pracę w dotychczasowym stanie prawnym

W myśl przepisów Kodeksu pracy, stosunek pracy znajduje swoje uregulowanie m.in. w art. 22 par. 1. Zgodnie z jego treścią – przez nawiązanie stosunku pracy pracownik zobowiązuje się do wykonywania pracy określonego rodzaju na rzecz pracodawcy i pod jego kierownictwem oraz w miejscu i czasie wyznaczonym przez pracodawcę, a pracodawca – do zatrudniania pracownika za wynagrodzeniem.

Z kolei zatrudnieniem cywilnoprawnym jest stosunek powstały wskutek zawarcia umowy w trybie przepisów kodeksu cywilnego, w tym umowy zlecenia, która została uregulowana w treści art. 734-751 kodeksu cywilnego (przez umowę zlecenia przyjmujący zlecenie zobowiązuje się do dokonania określonej czynności prawnej dla dającego zlecenie).

Jeżeli cechy danego stosunku zatrudnienia wskazują, że dana umowa faktycznie jest wykonywana w warunkach wskazujących na stosunek pracy – to takie ustalenie, a nie treść oświadczeń woli złożonych przy jej zawieraniu – decyduje o charakterze łączącego strony stosunku prawnego.

Co więcej – z orzecznictwa odnoszącego się do dotychczasowego stanu prawnego wynika, że sąd może ustalić istnienie stosunku pracy nawet wtedy, gdy strony w dobrej wierze zawierają umowę cywilnoprawną, lecz jej treść lub sposób realizacji odpowiada cechom stosunku pracy (m.in. wyrok SN z dnia 3 czerwca 2008 r., sygn. akt I PK 311/07; wyrok SO w Łodzi z dnia 23 maja 2017 r., sygn. akt VIII Pa 21/17).

Jakie uprawnienia w zakresie ustalenia czy dany stosunek zatrudnienia jest wykonywany w warunkach wskazujących na stosunek pracy, posiada zatem – w dotychczasowym stanie prawnym – inspekcja pracy (PIP)?

Jak wyjaśnia PIP¹ – w dotychczasowym i na dzień dzisiejszy jeszcze obowiązującym stanie prawnym – jeżeli inspektor pracy, podczas czynności kontrolnych w danym zakładzie pracy, analizując np. umowę zlecenia danego pracownika, stwierdzi, że w jej miejsce powinna być zawarta umowa o pracę – może w ramach wydawanych środków prawnych, skierować do pracodawcy polecenia lub/i wystąpienia o zmianę podstawy prawnej świadczenia pracy. Wystąpienie takie nie jest jednak decyzją administracyjną, nie podlega zatem przymusowemu wykonaniu w formie egzekucji administracyjnej. Tym samym – inspektor pracy nie ma już dalszych narzędzi, by egzekwować wydany przez siebie środek prawny w sytuacji braku realizacji polecenia i/lub wystąpienia o zmianę podstawy prawnej świadczenia pracy przez pracodawcę.

W zakresie posiadanych kompetencji, inspektor pracy może również prowadzić postępowania w sprawach o wykroczenia (ukarać pracodawcę za zawarcie umowy cywilnoprawnej, jeśli faktycznie umowa była wykonywana w ramach stosunku pracy). Mogą one zakończyć się obciążeniem pracodawcy mandatem karnym za wykroczenie z art. 281 par. 1 pkt 1 kodeksu pracy lub skierowaniem wniosku o ukaranie pracodawcy do właściwego sądu rejonowego. Zgodnie ze wspomnianym powyżej art. 281 par. 1 pkt 1 kodeksu pracy – kto, będąc pracodawcą lub działając w jego imieniu, zawiera umowę cywilnoprawną w warunkach, w których zgodnie z art. 22 par. 1 kodeksu pracy powinna być zawarta umowa o pracę – podlega karze grzywny od 1 000 zł do 30 000 zł.

Inspektorzy pracy mają również możliwość wnoszenia powództw, a za zgodą osoby zainteresowanej – uczestnictwa w postępowaniu przed sądem pracy w sprawach o ustalenie istnienia stosunku pracy (wynika to z art. 33 ust. 1 pkt 3 ustawy z dnia 13 kwietnia 2007 r. o Państwowej Inspekcji Pracy). Zgodnie z art. 63¹ kodeksu postępowania cywilnego – w sprawach o ustalenie istnienia stosunku pracy, inspektorzy pracy mogą wytaczać powództwa na rzecz obywateli, a także wstępować, za zgodą powoda, do postępowania w tych sprawach w każdym jego stadium.

Jak podniosło MRPiPS w uzasadnieniu projektu ustawy o zmianie ustawy o Państwowej Inspekcji Pracy oraz niektórych innych ustaw, która w dniu 2 kwietnia 2026 r. została podpisana przez Prezydenta – „Możliwe do zastosowania przez PIP środki prawne nie są efektywne na tyle, by można było w sposób skuteczny przeciwdziałać naruszeniom przepisów prawa pracy, jakich dopuszczają się podmioty zatrudniające w zakresie doboru formy zatrudnienia.”

Powyższe znajduje również potwierdzenie w uchwale Sądu Najwyższego z dnia 24 września 2020 r., sygn. akt III PZP 1 /20, zgodnie z którą – w obecnym stanie prawnym, rolą inspektora pracy nie jest wpływanie na kształt zindywidualizowanych postanowień umownych, a inspektor pracy jest organem pozbawionym ex lege uprawnienia do występowania z roszczeniami o ustalenie treści umownego stosunku pracy albo sposobu zakończenia umowy o pracę.

Koniec z nadużywaniem przez pracodawców umów cywilnoprawnych (czyli – umów zlecenia i umów o dzieło) oraz B2B, ponieważ PIP, jednostronną decyzją (bez udziału sądu pracy), będzie mogła przekształcać takie stosunki w umowy o pracę – ustawa już z podpisem Prezydenta

W dniu 2 kwietnia 2026 r. Kancelaria Prezydenta poinformowała o podpisaniu przez Karola Nawrockiego ustawy z dnia 11 marca 2026 r. o zmianie ustawy o Państwowej Inspekcji Pracy oraz niektórych innych ustaw. Jak informuje dalej Kancelaria Prezydenta – celem ww. ustawy jest wprowadzenie rozwiązań prawnych zmierzających do wzmocnienia Państwowej Inspekcji Pracy (PIP), w celu bardziej efektywnego i skutecznego egzekwowania przestrzegania przepisów prawa pracy, przede wszystkim w obszarze nieuprawnionego zastępowania stosunków pracy umowami cywilnoprawnymi.

Co jeszcze wprowadza/zmienia nowelizacja ustawy o PIP? Jak podaje Kancelaria Prezydenta – w zmianach do ustawy z dnia 13 kwietnia 2007 r. o Państwowej Inspekcji Pracy, m.in.:

1. przyznano organom PIP środek władczy w postaci możliwości stwierdzania, w drodze decyzji okręgowego inspektora pracy, istnienia stosunku pracy, w sytuacji kiedy zawarto umowę cywilnoprawną lub osoba faktycznie świadczy pracę za wynagrodzeniem w warunkach, w których zgodnie z art. 22 par. 1 Kodeksu pracy powinna być zawarta umowa o pracę (jak była już mowa powyżej),
2. przyznano Głównemu Inspektorowi Pracy prawo do wydawania interpretacji indywidualnych w zakresie stosowania przepisów prawa pracy dotyczących ustalenia, czy przedstawiony we wniosku stosunek prawny stanowi umowę o pracę w rozumieniu art. 22 par. 1 Kodeksu pracy,
3. rozszerzono zakres podmiotowy kontroli PIP przez umożliwienie kontrolowania podmiotów, które utraciły status podmiotów zatrudniających pracowników lub osób zatrudnionych na innej podstawie niż stosunek pracy – w okresie jednego roku przed rozpoczęciem kontroli,
4. wprowadzono rozwiązania umożliwiające efektywną współpracę między ZUS a PIP poprzez przyznanie organom PIP dostępu do informacji dotyczących ubezpieczonych i płatników składek,
5. wprowadzono obowiązek opracowywania programów działania PIP na podstawie analizy ryzyka,
6. wprowadzono rozwiązania umożliwiające przeprowadzanie przez PIP kontroli w formie zdalnej oraz dokumentowania czynności kontrolnych oraz jej wyników w formie elektronicznej,
7. przyznano organom PIP uprawnienia do korzystania z instytucji tzw. pomocy prawnej,
8. doprecyzowano dotychczasowe przepisów dotyczące elementów, jakie powinna zawierać decyzja wydana na piśmie,
9. ograniczono przesłanki wydania decyzji ustnych i poleceń do usunięcia nieprawidłowości podczas trwania kontroli.

Konsekwencją nadania organom PIP nowych uprawnień jest również wprowadzenie szeregu zmian w postępowaniu cywilnym, których celem jest dostosowanie procedury sądowej do nowych instytucji związanych z odwołaniem od decyzji Głównego Inspektora Pracy w zakresie interpretacji indywidualnej oraz od decyzji okręgowego inspektora pracy stwierdzającej istnienie stosunku pracy.

W ocenie MRPiPS, będącego autorem regulacji – powyższe zmiany i nadanie wspomnianych uprawnień okręgowym inspektorom pracy – stanowią „fundament skutecznego systemu ochrony praw pracowniczych i interesu publicznego, eliminują ryzyko nadużyć w zakresie stosowania pozornych umów cywilnoprawnych oraz zapewniają przewidywalność i spójność postępowań administracyjnych. W konsekwencji projektowane zmiany wzmacniają pozycję pracownika, zwiększają skuteczność działań PIP oraz jej wiarygodność i efektywność jako organu nadzoru nad rynkiem pracy.” W praktyce zatem – nowe regulacje powinny istotnie ograniczyć nadużycia pracodawców względem pracowników, polegające na zawieraniu przez nich umów cywilnoprawnych z pracownikami, w warunkach, w których powinna zostać zawarta umowa o pracę.

Wprowadzenie rozwiązań przewidzianych w ustawie stanowić będzie ponadto realizację kamieni milowych A71G „Reforma Państwowej Inspekcji Pracy” oraz A72G „Działania na rzecz budowania zdolności Państwowej Inspekcji Pracy” w ramach reformy A.4.7 „Ograniczenie segmentacji rynku pracy”, zawartej w Krajowym Planie Odbudowy i Zwiększania Odporności (KPO). Zgodnie z kamieniem milowym A71G wzmocnienie PIP miało bowiem nastąpić właśnie m.in. poprzez uprawnienie PIP do wydawania decyzji administracyjnych o przekształceniu nieprawidłowo zawartych umów cywilnoprawnych w umowy o pracę.

Ustawa uprawniająca PIP do przekształcania umów cywilnoprawnych (czyli – umów zlecenia i umów o dzieło) oraz B2B w umowy o pracę z podpisem Prezydenta, ale – jednocześnie skierowana przez niego do Trybunału Konstytucyjnego

Pomimo podpisania przez Prezydenta – w dniu 2 kwietnia 2026 r. – ustawy z dnia 11 marca 2026 r. o zmianie ustawy o Państwowej Inspekcji Pracy oraz niektórych innych ustaw – Prezydent zdecydował o jednoczesnym skierowaniu regulacji, w trybie kontroli następczej, do Trybunału Konstytucyjnego.

– „Cały czas mam poważne wątpliwości co do części przepisów – zwłaszcza tych, które przyznają bardzo szerokie uprawnienia Państwowej Inspekcji Pracy wobec przedsiębiorców. Państwo musi być silne – ale nie może być nadmierne w ingerencji” – oświadczył Prezydent.

Przyznał, że ustawa o Państwowej Inspekcji Pracy dotyka samego fundamentu relacji między państwem, pracownikiem a pracodawcą. „Jednak od początku procedowania tego prawa miałem poważne wątpliwości. Dotyczyły one przede wszystkim braku właściwego dialogu społecznego na etapie prac rządowych. Państwo nie może pomijać partnerów społecznych – to jest fundament zdrowej demokracji” – zaznaczył Prezydent.

Kiedy nowe przepisy, uprawniające PIP do przekształcania umów cywilnoprawnych (czyli – umów zlecenia i umów o dzieło) oraz B2B w umowy o pracę, wejdą w życie?

Ustawa z dnia 1 marca 2026 r. o zmianie ustawy o Państwowej Inspekcji Pracy oraz niektórych innych ustaw, która zakłada wyposażenie okręgowych inspektorów pracy w kompetencje do wydawania decyzji administracyjnych o przekształceniu nieprawidłowo zawartych umów cywilnoprawnych (czyli umów zlecenia i umów o dzieło) oraz B2B w umowy o pracę – została podpisana przez Prezydenta w dniu 2 kwietnia 2026 r.

Jak zostało wspomniane powyżej – ustawa została skierowana przez Prezydenta do Trybunału Konstytucyjnego, jednak zostało to uczynione w trybie kontroli następczej (a nie prewencyjnej, o której mowa w art. 122 ust. 3 Konstytucji), co jest równoznaczne z tym, że działanie to nie wstrzyma wejścia przepisów w życie.

¹ Grzegorz Miśtal, młodszy inspektor pracy, OIP Kielce, „Czy to już etat?”, 20 lutego 2024 r. (https://www.pip.gov.pl/aktualnosci/czy-to-juz-etat)

Podstawa prawna:

• Ustawa z dnia 11 marca 2026 r. o zmianie ustawy o Państwowej Inspekcji Pracy oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. z 2026 r., poz. 473)
• Ustawa z dnia 26 czerwca 1974 r. Kodeks pracy (t.j. Dz.U. z 2025 r., poz. 277 z późn. zm.)
• Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny (t.j. Dz.U. z 2025 r., poz. 1071 z późn. zm.)
• Ustawa z dnia 13 kwietnia 2007 r. o Państwowej Inspekcji Pracy (t.j. Dz.U. z 2024 r., poz. 1712 z późn. zm.)
• Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego (t.j. Dz.U. z 2024 r., poz. 1568 z późn. zm.)
• Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r. (Dz.U. z 1997 r., nr 78, poz. 483 z późn. zm.)