Sądy po Trybunale o przeliczeniu i wyrównaniu emerytur przez ZUS. Pełne, czy tylko za trzy lata? [Wyrok TK z 4 czerwca 2024 r. ]

Wskazane wyroki należy ocenić pozytywnie. Jedyną kwestią, która w mojej ocenie wymagałaby bardziej pogłębionej analizy jest zagadnienie przysługującego emerytowi „wyrównania”. O ile Sądu Okręgowego w Bielsku-Białej przyznał takie wyrównanie, choć w ograniczonym zakresie (3 lat wstecz od dnia złożenia wniosku o ponowne przeliczenie emerytury), o tyle Sąd Okręgowy w Szczecinie nie określił precyzyjnie tego elementu.

Wyrok TK z 4 czerwca 2024 r. i wyrok Sądu Okręgowego z Bielska Białej

Link do wyroku Trybunału Konstytucyjnego (Link do wyroku TK i uzasadnienia)

Wyrok Sądu Okręgowego w Bielsku-Białej z dnia 15 października 2024 r. (sygn. akt VI U 1016/24)

1) Sąd Okręgowy zmienia decyzję ZUS i przyznaje emerytowi prawo do przeliczenia emerytury w wysokości bez zmniejszania o sumy kwot pobranych wcześniej emerytur od dnia 17 lipca 2024 r. (za trzy lata wstecz - jest to więc mniej niż chciał emeryt domagając się przeliczenia od 2017 r.)

2) Sąd Okręgowy stwierdza, że organ rentowy ponosi odpowiedzialność za nieustalenie ostatniej przesłanki niezbędnej do wydania decyzji od dnia 4 lipca 2024 r. (miesiąc od wyroku TK) do dnia zapłaty

ZUS odmawia wznowienia postępowań

Portal Infor.pl zapytał ZUS dlaczego odmawia wznowienia postępowań. Pełna treść pisma z odpowiedzią ZUS w załączniku (format) WORD

ZUS:

Wyrok TK z 4 czerwca 2024 r. Sądy okręgowe o wyrównaniu emerytur przez ZUS. Pełne, czy tylko za trzy lata? [Analiza radcy prawnego]

Uważam, iż emerytowi powinno przysługiwać pełne „wyrównanie”, tj. od dnia, od którego podjęto wypłatę emerytury przyznanej na podstawie art. 24 ustawy emerytalnej, a w przypadku gdy prawo do tej emerytury było zawieszone – od dnia, od którego mogłaby być podjęta jej wypłata wraz z prawem do wyrównania stanowiącego różnicę między sumą kwot emerytur, jakie przysługiwałyby w okresie od dnia, od którego podjęto wypłatę emerytury przyznanej na podstawie art. 24 ustawy emerytalnej, a w przypadku gdy prawo do tej emerytury było zawieszone – od dnia, od którego mogłaby być podjęta jej wypłata, do dnia wydania decyzji o ponownym przeliczeniu emerytury, z uwzględnieniem ich waloryzacji, a sumą kwot wypłaconych w tym okresie.

Za powyższym twierdzeniem można przedstawić co najmniej dwie linie argumentacyjne. 

Pełne wyrównania dla emerytów na podstawie wyroku TK z 4 czerwca 2024 r. - pierwsza linia argumentacyjna

Restytucja konstytucyjnego stanu rzeczy może zostać oparta o zgodną z Konstytucją RP interpretację art. 133 ust. 1 pkt 2) ustawy emerytalnej poprzez rozszerzenie zakresu jego normowania ponad okres 3 lat poprzedzających miesiąc złożenia wniosku o przeliczenie emerytury w trybie art. 114 ustawy emerytalnej. Rozszerzenie powinno obejmować okres od dnia, od którego podjęto wypłatę emerytury przyznanej na podstawie art. 24 ustawy emerytalnej, a w przypadku gdy prawo do tej emerytury było zawieszone – od dnia, od którego mogłaby być podjęta jej wypłata. Wskazać w tym miejscu należy, iż Trybunał Konstytucyjny w swoim orzecznictwie, wyraźnie akcentował możliwość zastosowania art. 8 § 2 Konstytucji RP w celu restytucji konstytucyjnego stanu rzeczy. Jako przykład praktycznego zastosowania tego przepisu, wskazał na możliwość wykorzystywania wszelkich nadzwyczajnych instrumentów proceduralnych, a także wykorzystanie specyficznej metody wykładni prawa, jaką jest interpretacja zgodna z Konstytucją RP. Trybunał Konstytucyjny w wyroku z dnia 9 czerwca 2003 r. sygn. akt SK 5/03 wskazał, iż „Wszelkie bowiem nadzwyczajne instrumenty proceduralne, stojące w dyspozycji organów stosujących prawo, mogą być wykorzystane jako środek restytucji konstytucyjnego stanu rzeczy, środkami stojącymi w dyspozycji organu, na wypadek uprzedniego stwierdzenia niekonstytucyjności aktu. Ta kompetencja, a także wykorzystanie jako metody wykładni prawa interpretacji zgodnej z Konstytucją, są wyrazem operacjonalizacji art. 8 § 2 Konstytucji w odniesieniu do władzy publicznej, jaką są sądy”. 

Pełne wyrównania dla emerytów na podstawie wyroku TK z 4 czerwca 2024 r. - druga linia argumentacyjna

Restytucja może zostać osiągnięta poprzez zastosowanie rozumowania analogiam iuris. Możliwość odwołania się do tej metody rozumowania w ramach systemu ubezpieczeń społecznych nie budzi wątpliwości (zob. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 15 września 2021 r. sygn. akt I USKP 44/21, wyroku Sądu Najwyższego z dnia 3 lipca 2019 r., II UK 24/18, wyrok Sądu Najwyższego z dnia 12 maja 2005 r., I UK 258/04). Skoro już obecnie funkcjonuje w ramach systemu ubezpieczeń społecznych rozwiązanie legislacyjne (art. 194i oraz 194j ustawy emerytalnej) dotyczące tożsamej kwestii, tj. problemu niekonstytucyjności art. 25 ust. 1b ustawy emerytalnej względem wcześniejszych emerytów z roku 1953, nic nie stoi zatem na przeszkodzie, aby z tego rozwiązania skorzystać. Wybór właściwego instrumentarium prawnego do restytucji konstytucyjnego stanu rzeczy należy do sądu powszechnego, rozstrzygającego konkretny przypadek, a skutki zapadłego orzeczenia powinny pozostawać w zgodzie z zasadami działania państwa prawnego, wyrażonymi m.in. w art. 2, art. 7 i art. 8 Konstytucji RP. 

Za koniecznością przyznania emerytowi pełnego wyrównania można powołać co najmniej trzy argumenty.

Pierwszy argument za przyznaniem emerytom pełnych wyrównań na podstawie wyroku TK z 4 czerwca 2024 r.

Po pierwsze, brak pełnej restytucji praw emeryta (np. poprzez ograniczenie okresu czasu, za jaki przysługuje mu wyrównanie) spowoduje, iż emeryt zostanie zmuszony do poszukiwania ochrony swoich praw w ramach postępowania sądowego o odszkodowania z tytułu bezprawia legislacyjnego. Na powyższy problem zwracał uwagę Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 29 października 2020 roku sygn. akt III UZP 4/20, podnosząc, iż: „gdy ubezpieczona skutecznie odwołała się od niekorzystnej dla niej decyzji organu rentowego (formalnie poprawnej) i wygrała przed Sądem pierwszej instancji, który wzorcowo wywiązał się ze swojej roli, organ rentowy zamiast wykonać jedynie słuszny konstytucyjnie wyrok zaskarżył korzystne dla ubezpieczonej orzeczenie apelacją. Z jej uzasadnienia wynika, że dla organu rentowego ważniejsze było pozorne i formalne przestrzeganie obowiązujących przepisów proceduralnych limitujących możliwość wzruszenia decyzji organu rentowego wskutek wyroku Trybunału Konstytucyjnego P 20/16 terminem 5-ciu lat liczonym od wydania decyzji przyznającej świadczenie w wieku powszechnym. W ten sposób organ rentowy niejako uporczywie dążył do przeforsowania absurdalnej koncepcji generowania tysięcy kolejnych postępowań sądowych o odszkodowania przed sądami cywilnymi narażających Skarb Państw (choć nie organ rentowy) na ogromne i nieuniknione dodatkowe koszty wynikające z odsetek i kosztów zastępstwa procesowego, nie wspominając o ukrytych kosztach wynikających ze zmarnowania zasobów sądowych i obsługi prawnej Skarbu Państwa zaangażowanych w zajmowanie się „oczywistymi” sprawami”.

Drugi argument za przyznaniem emerytom pełnych wyrównań na podstawie wyroku TK z 4 czerwca 2024 r.

Po drugie, brak pełnej restytucji praw emeryta godzi w zasadę równego traktowania, wyrażoną w art. 2a ust. 1 i ust. 2 pkt 3) i 4) ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych. Emeryci poszkodowani art. 25 ust. 1 b ustawy emerytalnej znajdują się obecnie w takiej samej sytuacji, jak ubezpieczeni z roczników 1953, którzy zostali objęci zakresem normowania art. 194i oraz 194j ustawy emerytalnej. W judykaturze podnosi się, iż: „W sprawach wskazanych w art. 2a ust. 2 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych, a więc w sprawach dotyczących w szczególności warunków objęcia systemem ubezpieczeń społecznych, obowiązku opłacania i obliczania wysokości składek, obliczania wysokości świadczeń, a także okresu wypłaty świadczeń i zachowania prawa do nich nie ma podstaw prawnych do czynienia między ubezpieczonymi różnic związanych z płcią, stanem cywilnym, czy też stanem rodzinnym” (zob. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 19 maja 2015 r., sygn. akt I UK 407/14). Brak pełnej restytucji praw emeryta (np. poprzez ograniczenie okresu czasu, za jaki przysługuje mu wyrównanie) spowoduje, iż emeryt zostanie zmuszony do poszukiwania ochrony swoich praw w ramach postępowania sądowego poprzez dochodzenie roszczenia z ubezpieczenia społecznego w oparciu o zarzut naruszenia zasady niedyskryminacji, tj. art. 2a ust. 1, ust. 2 pkt 3) i 4) oraz ust. 3 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych w zw. z art. 83 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych (zob. B. Wagner, Równość w ubezpieczeniach społecznych, [w:] Prawo pracy u progu XXI wieku, s. 86–88).

Trzeci argument za przyznaniem emerytom pełnych wyrównań na podstawie wyroku TK z 4 czerwca 2024 r.

Wreszcie, po trzecie, brak pełnej restytucji praw emeryta będzie powodował utrzymywanie się stanu wtórnej niekonstytucyjności, będącego następstwem wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 6 marca 2019 sygn. akt P 20/16. Od chwili opublikowania ww. wyroku było bowiem wiadomym, że w obrocie prawnym funkcjonuje regulacja, która z uwagi na sposób jej wprowadzenia, zastawiła na emerytów „pułapkę”, polegającą na tym, że osoby wnioskujące o tzw. wcześniejszą emeryturę przed 6 czerwca 2012 r., nie mogły przewidzieć konsekwencji, jakie będą się z tym wiązać w przyszłości, tj. że zostanie wprowadzony mechanizm potrąceniowy, o którym mowa w art. 25 ust. 1b ustawy emerytalnej, prowadzący do zmniejszenia wysokość emerytury w wieku powszechnym. Na występowanie stanu wtórnej niekonstytucyjności względem wcześniejszych emerytów, z roczników innych niż 1953, wskazywał Trybunał Konstytucyjny w wyroku z 4 czerwca 2024 sygn. akt SK 140/20.

Więcej informacji w temacie wyroku TK z dnia 4 czerwca 2024 r. sygn. akt SK 140/20, w tym propozycję wniosku o ponowne przeliczenie emerytury oraz propozycję odwołania od decyzji odmownej ZUS, można przeczytać na stronie kancelarii pod linkiem: https://ahanderek.pl/temat-wczesniejsze-emerytury-sk-140-20.html