Czy osoba ubezwłasnowolniona może być pracownikiem?

• Przyczyny ubezwłasnowolnienia
• Rodzaje ubezwłasnowolnienia
• Niepełnosprawność umysłowa
• Możliwość pracy osoby ubezwłasnowolnionej
• Podsumowanie

Przyczyny ubezwłasnowolnienia

Unormowania prawne odnośnie ubezwłasnowolnienia znajdują się w przepisach ustaw Kodeks cywilny oraz Kodeks postępowania cywilnego. Jest to bardzo poważna instytucja i dlatego o jej ewentualnym zastosowaniu może orzec tylko i wyłącznie sąd po przeprowadzeniu stosownego postępowania, w którym przeanalizuje czy ubezwłasnowolnienie jest rzeczywiście potrzebne. Przyczyny jego orzeczenia mogą wynikać z choroby psychicznej, niedorozwoju umysłowego albo innego rodzaju zaburzeń psychicznych, w szczególności pijaństwa lub narkomanii. Dokładnie to określając to prawdziwym powodem jest mocny i negatywny wpływ tych okoliczności na organizm ludzki, który jest na tyle silny, że w sposób przynajmniej znaczny jeśli nie całkowity wpływa na zaburzenie zdolności do kierowania swoim zachowaniem. Jeżeli bowiem jakiś człowiek na przykład ciężko choruje na poważną, ciężką chorobę psychiczną, ale za pomocą skutecznego leczenia jakoś sobie z tym radzi i zachowuje samodzielność, zdolność kierowania swoim postępowaniem to sąd nie może wobec niego orzec ubezwłasnowolnienia.             

Rodzaje ubezwłasnowolnienia

Są dwa rodzaje ubezwłasnowolnienia. W tym miejscu warto przytoczyć przepis art. 13 Kodeksu cywilnego, w myśl którego: 

Jak więc można dostrzec powyżej możemy wyróżnić ubezwłasnowolnienia całkowite oraz ubezwłasnowolnienie częściowe. Pierwsze z nich jest orzekane w trudniejszych przypadkach kiedy to okoliczności takie jak niedorozwój umysłowy tak bardzo mocno oddziałują na daną osobę, że nie potrafi ona pokierować swoim postępowaniem w życiu. Z kolei w łagodniejszych, choć również poważnych sytuacjach orzeka się ubezwłasnowolnienie częściowe. Jest to uzasadnione tym, że osoba ma duże trudności w samodzielnym prowadzeniu jej spraw i potrzebuje pomocy kogoś drugiego. Dla ubezwłasnowolnionego częściowo sąd ustanawia kuratora, a dla całkowicie ubezwłasnowolnionego opiekuna. 

Ubezwłasnowolnienie częściowe ogranicza zdolność do czynności prawnych takiej osoby a całkowite pozbawia tej zdolności. W związku z tym to opiekun podejmuje czynności prawne (np. zawiera umowy) w imieniu i na rzecz podopiecznego. Ubezwłasnowolniony całkowicie nie może więc samodzielnie wykonywać żadnych czynności prawnych, chyba, że są odnoszą się one tylko do drobnych, bieżących spraw życia codziennego. Osoba częściowo ubezwłasnowolniona ma w tym zakresie trochę samodzielności, ponieważ może sama dokonywać czynności nieprzekraczających spraw zwykłego zarządu. Chodzi tutaj o takie mniej poważne kwestie, które nie mają dużej wartości finansowej. W przypadku działań przekraczających zwykły zarząd musi ona uzyskać zgodę kuratora. 

Niepełnosprawność umysłowa

Wiele osób ubezwłasnowolnionych to osoby, wobec których prawomocnie orzeczono niepełnosprawność umysłową. Obecnie podejmuje się coraz więcej działań na rzecz aktywizacji zawodowej osób z różnymi rodzajami niepełnosprawności. Jest wiele przyczyn takiej polityki, między innymi również i to, że aktywność zawodowa pozytywnie oddziałuje na zdrowie (zarówno fizyczne jak i psychiczne) takiej osoby. Osoba posiadająca znaczny stopień niepełnosprawności także może pracować jeżeli ma odpowiednio przystosowane stanowisko pracy, a lekarz orzecznik medycyny do pracy w wydanym orzeczeniu zezwoli jej na podjęcie zatrudnienia. 

Możliwość pracy osoby ubezwłasnowolnionej

W świetle powyższego można zastanawiać się czy osoba ubezwłasnowolniona, a zwłaszcza ta całkowicie może wykonywać pracę na podstawie stosunku pracy. Wątpliwości mogą budzić kwestie prawne jak również aspekt odpowiedzialności pracowniczej. 

Odnosząc się do aspektów prawnych należy stwierdzić, że jest możliwość by nawet osoba ubezwłasnowolniona całkowicie podjęła się zatrudnienia i wykonywała pracę na podstawie zawartej umowy o pracę. W takiej sytuacji to jej opiekun podpisuje taką umowę oraz rozporządza jej wynagrodzeniem. W przypadku ubezwłasnowolnienia częściowego umowę zawierać będzie kurator tej osoby. Co do zasady to ubezwłasnowolniony pracownik będzie zarządzał samodzielnie swoim wynagrodzeniem. W uzasadnionych przypadkach sąd może jednak powierzyć zarząd zarobkami kuratorowi. 

Warto również odnieść się do sytuacji, w której dotychczasowy długoletni pracownik w pewnym momencie zostaje prawomocnie ubezwłasnowolniony. Wtedy nierzadko pojawia się pytanie czy pracodawca może rozwiązać z nim umowę o pracę na skutek jego ubezwłasnowolnienia. Odpowiedź na te pytanie zależeć będzie od tego czy przyczyna ubezwłasnowolnienia uniemożliwia takiemu pracownikowi wykonywanie jego dotychczasowej pracy. Jeżeli nie ma na to wpływu to nie można rozwiązać z nim umowy o pracę. Taki pracownik jak najbardziej ma prawo do tego by dalej być zatrudnionym w tym dotychczasowym miejscu pracy. Inaczej jest jednak kiedy przyczyna ubezwłasnowolnienia zaburza zdolność pracownika do wykonywania dotychczasowej pracy. 

Podsumowanie

Tak zatem nawet osoba ubezwłasnowolniona całkowicie w niektórych przypadkach będzie mogła pracować na podstawie umowy o pracę. Aktywność zawodowa pozytywnie wpływa na zdrowie człowieka. Jest też korzystna dla jego rodziny oraz całego społeczeństwa. Może też przyczynić się do późniejszej poprawy stanu zdrowia, która skutkować będzie uchyleniem przez sąd takiego ubezwłasnowolnienia. Należy jednak pamiętać, iż nie w każdym przypadku praca osoby ubezwłasnowolnionej jest dopuszczalna. Jeżeli bowiem jej stan zdrowia nie pozwala na wykonywanie obowiązków pracowniczych albo stwarza niebezpieczeństwo w pracy to wtedy odmowa zatrudnienia jest zasadna. 

Radca prawny dr Kamil Lorek 

Bibliografia

1. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny, Dz. U. 1964 Nr 16, poz. 93, tj. Dz. U. 2023 poz. 1610; 
2. Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. Kodeks postępowania cywilnego, Dz. U. 2023 poz. 2760;
3. Ustawa z dnia 27 sierpnia 1997 r. o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych, Dz. U. 2024 r. poz. 44;
4. Balwicka – Szczyrba M., Sylwestrzak A.(red.), Kodeks cywilny. Komentarz, 2022;
5. Kobus – Ostrowska D., Aktywizacja zawodowa osób z niepełnosprawnością. Aspekty ekonomiczne i społeczne, Łódź 2018 r.