Kryminalizacja dopingu w sporcie - historia i teoria

Wprowadzenie

Głównym przedmiotem prawa karnego jest uregulowanie zespołu przepisów prawnych, które określają, jakie zachowania człowieka stanowią czyny zabronione jako przestępstwa oraz jakie za te czyny grożą kary i inne środki penalne. Reguły prawa karnego ustalają zasady odpowiedzialności karnej za te czyny i zasady stosowania sankcji w postaci kar lub innych środków wobec sprawców^[1].

Wśród czynów zabronionych wyróżnia się nie tylko zjawiska powszechne i spotykane na co dzień, ale również przestępstwa popełniane wyłącznie przez określone grupy społeczne czy zawodowe. Wraz z rozwojem cywilizacji i komercjalizacją różnych rozrywek, w tym sportu, nasiliły się kolejne zachowania idące wbrew zasadzie fair play, czyli etyce polegającej na tzw. „czystej grze”^[2].

W pewnym stopniu w sporcie od zawsze pojawiały się niedozwolone zjawiska, jednak w ostatnim czasie nasiliły się w spotęgowanych rozmiarach i w postaci spektakularnych przypadków, co doprowadziło do działań zmierzających do ich wyeliminowania^[3]. Współcześnie dwoma największymi zagrożeniami dla uczciwości współzawodnictwa sportowego stały się korupcja i doping. Aby skutecznie walczyć z osobami wykraczającymi poza właściwe reguły, konieczne jest prawne uregulowanie niesprawiedliwych zjawisk i ujęcie ich nawet jako przestępstwa, czyli jako czyny zabronione uznane za zasadniczo społecznie szkodliwe lub społecznie niebezpieczne, konkretnie zdefiniowane i zagrożone karą na mocy prawa karnego^[4].

Celem niniejszego artykułu jest skupienie się na prawnych aspektach kryminalizacji dopingu w sporcie. Aby jednak móc tego dokonać, konieczne jest przytoczenie historii nielegalnego dopingu oraz wyjaśnienia, na czym polega stosowanie zakazanych substancji lub metod oraz wskazanie, jakie mogą być tego skutki.

Międzynarodowy Komitet Olimpijski zauważył, że jako pojęcie dopingu należy rozumieć podanie lub zastosowanie przez sportowca jakiejkolwiek substancji obcej dla organizmu lub jakiejkolwiek fizjologicznej substancji użytej w nieprawidłowej dawce lub niefizjologiczną drogą w zamiarze podwyższenia w sztuczny, a zarazem nieuczciwy, sposób zdolności wysiłkowej podczas zawodów^[5]. Bez znaczenia ma być okoliczność, czy sportowiec świadomie, czy nieświadomie, użył substancji zabronionej^[6]. Można przyjąć, że doping jest postacią oszustwa w sporcie, gdyż stanowi drastyczne oraz podstępne naruszenie zasady uczciwej i czystej rywalizacji zgodnej z zasadą równych szans konkurentów^[7].

Polecamy: Darowizny, testamenty, spadki (PDF)

Idąc za tym, powszechnie przyjęto, że wiążący się z ostracyzmem społecznym doping jest zjawiskiem zakazanym, wobec czego, w problematyce prawnej związanej z dopingiem w sporcie, doniosłym zagadnieniem jest egzekwowanie z tego tytułu odpowiedzialności dyscyplinarnej i odpowiedzialności karnej^[8].

Należy przede wszystkim zadać pytanie, czy kryminalizacja dopingu wydolnościowego wśród sportowców jest słuszna, a także czego powinna dotyczyć. Zachodzi pytanie, czy karalnymi powinny być tylko czyny związane z dopingiem zagrażające zdrowiu i życiu, czy również uderzające w inne dobra i wartości^[9]. Podjęcie takich rozważań jest możliwe wyłącznie wraz z przytoczeniem historii światowego dopingu w sporcie i z przeanalizowaniem poszczególnych regulacji międzynarodowych i krajowych.

Historia dopingu w sporcie

Doping w sporcie przejawiał się już w czasach starożytnych, kiedy rozgrywane były antyczne igrzyska olimpijskie^[10]. Wtedy jednak metody wspomagające nie były uznawane za coś złego, a karze poddawana była wyłącznie korupcja polegająca na przekupstwie sportowego konkurenta lub sędziego. Jako przykład nieuczciwego zachowania na sympozjum Światowej Agencji Antydopingowej dr Ramlan Abdul Aziz przybliżył, że woźnice rydwanów karmili swoje konie np. miodem pitnym, dzięki któremu te biegały szybciej, natomiast gladiatorzy odurzali się środkami halucynogennymi oraz łykali stymulanty, takie jak strychnina, dzięki czemu nie odczuwali zmęczenia i kontuzji oraz zwiększali intensywność swoich walk^[11].

Od tamtego czasu doping wydolnościowy na dłuższy czas przestał pozostawać w obszarze zainteresowań sportowców, a jego niepodważalne przypadki stosowania w dzisiejszym rozumieniu znane są z końca XIX wieku. Sportowcy mieli wtedy pić wino, do którego dodawano liście koki, wobec czego pod wpływem etanolu uwalniana zostawała kokaina^[12], która miała pomagać w osiąganiu lepszych rezultatów.

W skali masowej problem dopingu w sporcie pojawił się jednak i upowszechnił dopiero w drugiej połowie XX w., m.in. za sprawą postępującej komercjalizacji rywalizacji sportowej. Coraz większa presja wyniku, postępujący rozwój naukowy i technologiczny, a także coraz lepszy status majątkowy zawodników, którzy sięgali w sporcie po najwyższe laury, skłaniał wielu z nich do poszukiwania pomocy w farmakologii. Nim jednak walka z dopingiem osiągnęła stan, jaki znamy współcześnie, zjawisko to było przez dekady bagatelizowane i marginalizowane - zarówno w debacie i polityce publicznej, jak i przez samo środowisko sportowe^[13].

Pierwsze próby walki z dopingiem

Pierwszą światową organizacją, która postanowiła zwalczać doping, było Międzynarodowe Stowarzyszenie Federacji Lekkoatletycznych (w skrócie: IAAF), pierwotnie funkcjonujące jako Międzynarodowa Amatorska Federacja Lekkiej Atletyki. W 1928 roku organizacja zakazała formalnie wszelkich form dopingu wydolnościowego, jednak nie stworzyła struktury, która miała zajmować się wykrywaniem przypadków zakazanego „wspomagania” wśród uczestników zawodów^[14]. De facto nie istniał żaden organ, który faktycznie kontrolował sportowców. Wszystko opierało się wyłącznie na zasadzie wzajemnego zaufania, według której sportowcy oświadczali na piśmie, że nie stosowali żadnych niedozwolonych substancji lub metod. W rzeczywistości ich postępowanie nie było weryfikowane i sprawdzane.

Minęły cztery dekady i na podobny, jednak bardziej stanowczy krok zdecydowały się między innymi Międzynarodowa Federacja Piłki Nożnej (FIFA) czy Międzynarodowa Unia Kolarska (UCI), a w 1968 roku również Międzynarodowy Komitet Olimpijski (MKOl)^[15]. Pojawiły się wtedy pierwsze kontrole antydopingowe, które rzeczywiście sprawdzały, czy sportowcy mają w swoim organizmie niedozwolone substancje. Wywołane to było głównie ze względu na niefortunną serię zgonów wśród sportowców stosujących doping. Rozpoczęła się debata publiczna na temat włączenia się państw w walkę z dopingiem w sporcie.

W efekcie tego powstały pierwsze narodowe organizacje antydopingowe. We Francji dokonano tego w 1959 r., natomiast w Austrii w 1962 roku. Ponadto krajowi ustawodawcy zaczęli wprowadzać pierwsze przepisy dotyczące walki z dopingiem do swoich porządków prawnych (Francja w 1963 r., a następnie Belgia w 1965 r.)^[16].

Do popularnych wtedy substancji wspomagających należały między innymi amfetamina w połączeniu z alkoholem oraz kokaina i efedryna^[17]. Doprowadziło to do tego, że w 1972 roku zdobywca złotego medalu igrzysk olimpijskich Rick DeMont został zdyskwalifikowany. W kolejnych latach nieuczciwi sportowcy decydowali się z kolei między innymi na stosowaniu tzw. dopingu krwią^[18].

Przełomowe postępowania

Pomimo upływu kilkudziesięciu lat, a, co za tym idzie, coraz liczniejszych kontroli i wyższych sankcji, nadal zdarzają się przypadki nieuczciwego zachowania wśród sportowców. W celu ukazania istoty tego problemu należy zwrócić uwagę na największe afery dopingowe w historii i przełomowe postępowania, które zostały wszczęte nie tylko wobec nieuczciwych sportowców, ale również wobec osób należących do poszczególnych sztabów.

Wysokie, jak na tamten czas, kary wymierzono podczas wyścigu kolarskiego Tour de France w roku 1998. Od wszystkich uczestników pobrane zostały próbki płynów ustrojowych, co okazało się fatalne w skutkach dla niektórych sportowców. Z zawodów zdyskwalifikowany został cały zespół Festina. Masażysta zespołu, Willy Voet, który miał zorganizować system dostarczania zakazanej erytropoetyny i sterydów anabolicznych zawodnikom, został ukarany pozbawieniem wolności^[19]. Z kolei lider zespołu, Richard Virenque, został zdyskwalifikowany na dwa lata.

Kilka lat później, 1 października 2004 roku, w kontrowersyjnym procesie, włoski sąd wydał spektakularny wyrok wobec doktora Michela Ferrariego^[20]. Lekarz został pierwotnie skazany na rok więzienia i karę grzywny w wysokości 900 Euro za oszustwa sportowe i nadużywanie zawodu farmaceuty. Jego skazanie oparte było w głównej mierze na zeznaniach włoskiego kolarza Filippa Simeoniego. Ferrari następnie odwołał się od wyroku, wobec czego 27 maja 2006 roku został uniewinniony ze względu na brak konkretnych dowodów popierających postawione mu zarzuty^[21].

Jako największy skandal dopingowy w historii współczesnego sportu wyróżnia się aferę związaną z reprezentacją Rosji. W grudniu 2014 roku w niemieckiej telewizji ARD wyemitowany został film dokumentalny, w którym poinformowano, w jaki sposób Rosjanie stosowali niedozwolone substancje podczas zawodów międzynarodowych^[22]. W 2019 roku podjęto przełomową decyzję. Kara zastosowana przez Światową Agencję Antydopingową była dotychczas niespotykana^[23]. Według niej reprezentacja Rosji na cztery lata została wykluczona z udziału w igrzyskach olimpijskich i na mistrzostwach świata. Zdaniem ukaranych kara była zbyt surowa, jednak wcześniej dochodziło do utrudniania przebiegu sprawy i mataczenia w prowadzonym śledztwie^[24]. Komitet Wykonawczy WADA swoją decyzję podjął na mocy jednogłośnego wyroku. Należy pamiętać, że przestępstwo popełniali nie tylko sportowcy i ich najbliższe otoczenie, ale również pracownicy akredytowanych laboratoriów i urzędnicy państwowi.

Innym wyrokiem przełomowym może okazać się sprawa pięściarskiego mistrza świata, Niemca Felixa Sturma, któremu za stosowanie dopingu, napaść i oszustwa podatkowe, Sąd Okręgowy w Kolonii wydał wyrok trzech lat bezwzględnego pozbawienia wolności^[25]. Należy jednak mieć na uwadze, że doping w tym przypadku jedynie dodatkowo pogrążył oskarżonego. Jednocześnie przyczyniło się to do stanowczych ruchów niemieckiego ustawodawcy, według których w planach jest wydawanie coraz surowszych kar wobec sportowców stosujących doping^[26].

Wielu uczestników współzawodnictwa sportowego nawołuje jednak, aby doping był uznawany przez systemy prawa karnego na całym świecie jako przestępstwo. Do zwolenników takiej regulacji należy między innymi olimpijczyk, Carl Lewis, który apelował o to już w roku 2008^[27].

W drugiej części artykułu przedstawiony zostanie międzynarodowy i polski system walki z dopingiem.

Maciej Szumowski - student III roku prawa na Wydziale Prawa i Administracji Uniwersytetu Warszawskiego, członek zarządu Koła Naukowego Prawa Sportowego „Ius et Sport”. Od 2013 r. dziennikarz WP SportoweFakty specjalizujący się w sportach walki i w piłce ręcznej.

Bibliografia:

Literatura

1. Andren-Sandberg A., The history of doping and antidoping, Sztokholm 2015.
2. Colucci M., Candela G., Civale S., Coni A., „Sports law in Italy”, Amsterdam 2018.
3. Gałązka M. (red.), Kodeks karny. Komentarz, Warszawa 2012.
4. Gardocki L., Prawo karne, Warszawa 2019.
5. Gleaves J., Hunt T.M., A global history of doping in sport. Drugs, policy, and politics, Nowy Jork 2015.
6. Hammersbach P., Thieme T. (red.), Doping in sport, Berlin 2010.
7. Kornobis-Romanowska D. (red.), Aktualne problemy prawa Unii Europejskiej i prawa międzynarodowego - aspekty teoretyczne i praktyczne, Wrocław 2017.
8. Kędzior K., Rzeszotarski R., Ustawa o sporcie. Komentarz, Wrocław 2011.
9. Leciak M. (red.). Sport a przestępczość zorganizowana, Warszawa 2018.
10. Leciak M. (red.), Leksykon prawa sportowego. 100 podstawowych pojęć, Warszawa 2017.
11. Szwarc A. J. (red.), Odpowiedzialność dyscyplinarna z tytułu dopingu w sporcie, Poznań 2017.
12. Wetoszka D. (red.), Prawo sportowe, Warszawa 2018.