Oszukani w „Czystym Powietrzu" będą mogli nie oddawać dotacji? Rząd właśnie zajmuje się ustawą!

• Skąd wzięły się długi poszkodowanych
• Co zakłada projekt UD346
• Kogo obejmie ustawa, a kogo nie
• Jak ma działać mechanizm
• Sądy już badają decyzje funduszy
• Co dziś może zrobić poszkodowany
• Źródło:

Skąd wzięły się długi poszkodowanych

Źródłem problemu jest konstrukcja wcześniejszych edycji programu, oparta na prefinansowaniu i pełnomocnictwie. Firma mogła otrzymać bezpośrednio na konto zaliczkę sięgającą 50 proc. przewidywanej dotacji przypadającej na realizowany zakres prac (zasady prefinansowania obowiązujące od 3 stycznia 2023 r.). Część firm po pobraniu zaliczki nie wykonywała prac albo realizowała je wadliwie, a następnie znikała. Gdy inwestycja nie została rozliczona w terminie, fundusz wypowiadał umowę i żądał zwrotu zaliczki wraz z odsetkami – od beneficjenta, a nie od firmy, która pieniądze faktycznie pobrała. Sam mechanizm kierowania roszczenia do beneficjenta mimo wypłaty środków wykonawcy potwierdza Kancelaria Prezesa Rady Ministrów.

Resort szacuje wartość nierozliczonych zaliczek, w tym nienależnie pobranych przez wykonawców, na ok. 285 mln zł; problem może dotyczyć ponad 8 tys. rodzin. To jednak potencjalna skala – nie oznacza, że wszystkie te rodziny otrzymały już wezwania do zwrotu. Konkretny obraz nadużyć dają dane z oceny skutków regulacji: wojewódzkie fundusze i NFOŚiGW złożyły dotąd ponad 630 zawiadomień do organów ścigania, z czego 403 dotyczą umów finansowanych z KPO, a 231 – z FEnIKS.

Co zakłada projekt UD346

Projekt przygotowało Ministerstwo Klimatu i Środowiska we współpracy z NFOŚiGW. Jego istotą jest przeniesienie ryzyka finansowego z oszukanego beneficjenta na państwo i na wykonawcę. Zakres proponowanych rozwiązań obejmuje:

• zawieszenie dochodzenia należności od beneficjenta, następujące z mocy prawa po spełnieniu przesłanek, a nie jako uznaniowa decyzja funduszu,
• zwolnienie poszkodowanego z obowiązku zwrotu po prawomocnym skazaniu wykonawcy,
• bezpośrednią podstawę cywilnoprawną, na której WFOŚiGW i NFOŚiGW będą dochodzić należności od wykonawcy; fundusz ma również uzyskać status pokrzywdzonego w postępowaniu karnym,
• szczególne umorzenie należności poszkodowanego, gdy niewykonanie umowy było wyłącznie skutkiem nieuczciwego działania wykonawcy, a działania przeciwko firmie okazały się bezskuteczne albo środki od niej odzyskano,
• odrębną podstawę do ulg (w tym rat i umorzeń) z powodu trudnych okoliczności życiowych beneficjenta, także wtedy, gdy przyczyny leżą po jego stronie.

Ciężar finansowy ma polegać nie na „dodatkowych kosztach", lecz na braku zwrotu środków, a nieodzyskane kwoty będą pokrywane ze środków pozostających w dyspozycji NFOŚiGW. Według oceny skutków regulacji koszt wsparcia w perspektywie dekady szacowany jest na ponad 550 mln zł.

Kogo obejmie ustawa, a kogo nie

To zastrzeżenie jest kluczowe. Mechanizm przejęcia ryzyka przez państwo ma dotyczyć umów finansowanych z KPO i FEnIKS, zawartych na podstawie wniosków złożonych między 15 lipca 2022 r. a 28 listopada 2024 r. Nie obejmuje w tym zakresie nowej odsłony programu, finansowanej z Funduszu Modernizacyjnego, dla której nabór ruszył 31 marca 2025 r. i w której obowiązują już zaostrzone zasady (m.in. obowiązkowy audyt energetyczny, ograniczenia prefinansowania, udział operatora prowadzącego inwestycję). Ochrona kierowana jest więc do poszkodowanych z „przedreformowej" wersji programu, a nie do każdego uczestnika.

Jak ma działać mechanizm

Punktem wyjścia jest postępowanie karne dotyczące sposobu uzyskania lub wykorzystania dofinansowania:

• Uruchomienie postępowania karnego – przez zawiadomienie o podejrzeniu przestępstwa (które może złożyć beneficjent, ale też sam fundusz) albo przez wszczęcie postępowania z urzędu.
• Zawieszenie dochodzenia należności od beneficjenta – z mocy prawa, m.in. od doręczenia odpisu zawiadomienia lub postanowienia o wszczęciu postępowania albo od dnia złożenia zawiadomienia przez fundusz.
• Prawomocny wyrok skazujący wykonawcę – definitywne zwolnienie poszkodowanego z obowiązku zwrotu.
• Dochodzenie należności przez fundusz bezpośrednio od nierzetelnej firmy.

Kluczowe będzie zatem uruchomienie postępowania karnego dotyczącego sposobu uzyskania lub wykorzystania dofinansowania – przez zawiadomienie o podejrzeniu przestępstwa albo wszczęcie postępowania z urzędu.

Sądy już badają decyzje funduszy

Zanim ustawa powstała, część spraw trafiła na drogę cywilną – umowy w programie mają charakter kontraktowy. W omawianym w mediach wyroku Sąd Rejonowy Katowice-Wschód nieprawomocnie oddalił pozew funduszu o zwrot zaliczki, stosując art. 5 kodeksu cywilnego. Nie zakwestionował samej podstawy wypowiedzenia umowy, lecz uznał żądanie zwrotu za nadużycie prawa, skoro inwestycja nie powstała z winy wykonawcy, a beneficjentka spełniła zależne od niej warunki. To rozstrzygnięcie jest najbliższe sytuacji, którą ma regulować UD346.

Odrębny sygnał płynie z Olsztyna. Tam 29 maja 2026 r. Sąd Rejonowy (sygn. akt I C 353/26, wyrok nieprawomocny) nakazał funduszowi wypłatę blisko 40 tys. zł dotacji na wymianę drzwi, których koszt WFOŚiGW uznał za zawyżony. Sprawa dotyczyła jednak odmowy wypłaty, a nie oszustwa wykonawcy; pokazuje cywilnoprawny charakter sporu i sądową kontrolę stanowiska funduszu, ale nie potwierdza tezy o nieobciążaniu beneficjenta skutkami cudzych błędów wykonawcy.

Co dziś może zrobić poszkodowany

Trzeba mieć świadomość, że dziś NFOŚiGW i WFOŚiGW nie mają jeszcze ustawowych narzędzi do zawieszania zobowiązań w takich sytuacjach ani ogólnej podstawy do ulg w należnościach cywilnoprawnych – to jeden z głównych powodów, dla których potrzebna jest ustawa. W praktyce warto:

• zgłosić sprawę organom ścigania (zawiadomienie o podejrzeniu przestępstwa) – to warunek objęcia przyszłym mechanizmem i argument w ewentualnym sporze cywilnym,
• zabezpieczyć pełną dokumentację: umowę z funduszem, pełnomocnictwo dla wykonawcy, korespondencję oraz dowody, że środki trafiły do firmy, a nie do beneficjenta,
• zwrócić się do funduszu o indywidualne rozwiązanie lub ugodę, nie traktując jednak przyszłego, ustawowego zawieszenia jako prawa już przysługującego,
• w razie sporu rozważyć drogę cywilną,
• śledzić dalsze prace nad projektem UD346.

Przedstawiciele resortu zapowiadali, że jeśli tempo prac się utrzyma, ustawa mogłaby wejść w życie do końca roku. To jednak zapowiedź, a nie gwarancja. Jeżeli projekt stanie się ustawą w obecnym kształcie, po raz pierwszy powstanie systemowy mechanizm pozwalający nie obciążać zwrotem części beneficjentów, którzy zostali oszukani przez wykonawców.

Źródło:

• projekt ustawy o pomocy poszkodowanym w programie „Czyste Powietrze" – nr UD346 w wykazie prac legislacyjnych i programowych Rady Ministrów