Jak dorobić do etatu? Co wybrać: umowę o pracę, zlecenie, czy umowę o dzieło? Podatki, składki ZUS, przepisy

• Różnice pomiędzy formami zatrudnienia
• Czy pracownik może podjąć dodatkowe zatrudnienie?
• Druga umowa o pracę
• Umowa zlecenia obok etatu
• Umowa o dzieło obok etatu
• Jak wybrać właściwą formę dodatkowej pracy?
• Podsumowanie

Różnice pomiędzy formami zatrudnienia

Czy pracownik może podjąć dodatkowe zatrudnienie?

Kodeks pracy chroni swobodę podejmowania równoległego zatrudnienia. Zgodnie z art. 26¹ § 1 Kodeksu pracy pracodawca nie może zakazać pracownikowi pozostawania w stosunku pracy z innym pracodawcą ani pozostawania w stosunku prawnym będącym podstawą świadczenia pracy innym niż stosunek pracy. Oznacza to, że sam fakt zatrudnienia na etacie nie wymaga uzyskania ogólnej zgody pracodawcy na dodatkowe zatrudnienie.

Ochrona ta nie jest bezwzględna. Art. 26¹ § 2 Kodeksu pracy wyłącza jej zastosowanie, jeżeli strony zawarły umowę o zakazie konkurencji w czasie trwania stosunku pracy na podstawie art. 101¹ Kodeksu pracy albo gdy odrębne przepisy przewidują ograniczenie podejmowania dodatkowego zatrudnienia. Zakaz konkurencji powinien odnosić się do działalności konkurencyjnej wobec pracodawcy, a nie do każdej dodatkowej aktywności zarobkowej.

Niezależnie od tego pracownik ma obowiązek dbać o dobro zakładu pracy, chronić jego mienie i zachować w tajemnicy informacje, których ujawnienie mogłoby narazić pracodawcę na szkodę (art. 100 § 2 pkt 4 Kodeksu pracy). Dodatkowa praca nie może więc usprawiedliwiać naruszenia obowiązków wobec podstawowego pracodawcy, wykorzystywania jego poufnych informacji ani niewykonywania pracy w ustalonym czasie.

Druga umowa o pracę

Polski Kodeks pracy co do zasady nie zabrania jednoczesnego pozostawania w więcej niż jednym stosunku pracy. Pracownik może być zatrudniony zarówno u dwóch różnych pracodawców, jak i – w określonych sytuacjach – na podstawie dwóch umów o pracę u tego samego pracodawcy.
Podjęcie drugiego etatu wiąże się jednak z szeregiem konsekwencji w zakresie czasu pracy, składek ZUS oraz rozliczeń podatkowych. Warto wiedzieć, jakie obowiązki i ryzyka wiążą się z takim rozwiązaniem.

Składki ZUS

W przypadku umów o pracę składki na ubezpieczenia społeczne i zdrowotne są naliczane od każdej umowy odrębnie. Nie ma znaczenia, że pracownik osiąga już wynagrodzenie z pierwszego etatu. Oznacza to, że oba wynagrodzenia podlegają pełnemu oskładkowaniu. Jest natomiast jeden wyjątek – roczna podstawa wymiaru składek na ubezpieczenie emerytalne i rentowe. Roczny limit, powyżej którego nie odprowadza się składek sumuje się ze wszystkich umów.

Podatek PIT

Dochody z obu etatów są opodatkowane według skali podatkowej i sumowane w zeznaniu rocznym. Pracownicy osiągający wysokie łączne dochody powinni pamiętać o możliwości wejścia w wyższy próg podatkowy oraz o prawidłowym stosowaniu kwoty zmniejszającej podatek (PIT-2).

Czas pracy

Jeżeli pracownik jest zatrudniony u dwóch różnych pracodawców, każdy z nich odpowiada wyłącznie za przestrzeganie norm czasu pracy w ramach własnego stosunku pracy. W praktyce oznacza to, że nadgodziny i limity czasu pracy są oceniane oddzielnie.
Warto jednak pamiętać, że nadmierne obciążenie pracą może prowadzić do przemęczenia, spadku efektywności oraz zwiększonego ryzyka błędów.

Umowa zlecenia obok etatu

Istota umowy zlecenia

Umowę zlecenia reguluje Kodeks cywilny. Z art. 734 § 1 wynika, że przyjmujący zlecenie zobowiązuje się do dokonania określonej czynności prawnej dla dającego zlecenie. W praktyce są to umowy starannego działania: wykonawca ma należycie wykonywać uzgodnione czynności, ale nie zawsze gwarantuje powstanie indywidualnie oznaczonego rezultatu.

Jeżeli sposób współpracy odpowiada cechom stosunku pracy z art. 22 § 1 Kodeksu pracy, nazwanie umowy „zleceniem” nie przesądza o jej cywilnoprawnym charakterze. Stałe podporządkowanie, wyznaczanie miejsca i czasu pracy oraz wykonywanie obowiązków pod kierownictwem mogą wskazywać, że właściwa jest umowa o pracę.

Uwaga! Państwowa Inspekcja Pracy od 8 lipca b.r. uzyskała uprawnienie do wydawania decyzji administracyjnych, które mogą nakazać przekształcenie pozornych umów cywilnoprawnych (w tym umowy zlecenia) w umowy o pracę, jeżeli współpraca w praktyce spełnia warunki Kodeksu Pracy.

Minimalna stawka godzinowa i potwierdzanie godzin na zleceniu

Do umowy zlecenia stosuje się minimalną stawkę godzinową. Ustawa o minimalnym wynagrodzeniu wymaga ustalenia sposobu potwierdzania liczby godzin wykonania zlecenia a w określonych sytuacjach przewiduje przedłożenie informacji o liczbie godzin przez wykonawcę. Wypłata wynagrodzenia wynikającego ze stawki minimalnej przy umowach zawartych na okres dłuższy niż miesiąc powinna następować co najmniej raz w miesiącu.

Od 1 stycznia 2026 r. minimalna stawka godzinowa wynosi 31,40 zł. Wynika to z rozporządzenia Rady Ministrów z 11 września 2025 r. w sprawie wysokości minimalnego wynagrodzenia za pracę oraz wysokości minimalnej stawki godzinowej w 2026 r.

Składki społeczne przy zbiegu etatu i zlecenia

Zasady oskładkowania wynikają przede wszystkim z art. 6, art. 8, art. 9 i art. 11-12 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych. Pracownik podlega obowiązkowo ubezpieczeniom emerytalnemu, rentowym, chorobowemu i wypadkowemu z tytułu stosunku pracy. Zleceniobiorca co do zasady podlega obowiązkowo ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym oraz wypadkowemu, natomiast ubezpieczenie chorobowe jest dla niego dobrowolne, z uwzględnieniem zasad zbiegu tytułów. Wyjątkiem są osoby posiadające status ucznia lub studenta do ukończenia 26 roku życia. Od umowy zlecenia zawartymi z takimi osobami nie pobiera się składek ZUS.

Jeżeli zlecenie zostało zawarte z innym podmiotem niż pracodawca, kluczowy jest art. 9 ust. 1 i 1a ustawy systemowej. Gdy podstawa wymiaru składek z etatu w przeliczeniu na miesiąc jest co najmniej równa minimalnemu wynagrodzeniu, ubezpieczenia emerytalne i rentowe ze zlecenia mają co do zasady charakter dobrowolny. Jeżeli próg ten nie jest osiągnięty, zlecenie może stanowić kolejny obowiązkowy tytuł do ubezpieczeń do czasu osiągnięcia wymaganej łącznej podstawy. Ocena wymaga sprawdzenia konkretnych tytułów i podstaw w danym miesiącu.

Inaczej traktowana jest umowa zlecenia zawarta z własnym pracodawcą albo wykonywana na jego rzecz. Art. 8 ust. 2a ustawy systemowej uznaje za pracownika także osobę wykonującą umowę agencyjną, zlecenia, inną umowę o świadczenie usług lub umowę o dzieło, jeżeli zawarła ją z pracodawcą, z którym pozostaje w stosunku pracy, albo jeżeli w ramach tej umowy wykonuje pracę na rzecz własnego pracodawcy. Przychód z takiej umowy uwzględnia się w podstawie wymiaru składek pracowniczych zgodnie z art. 18 ust. 1a ustawy.

Obowiązek ubezpieczenia zdrowotnego wynika odrębnie z ustawy o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych, w szczególności z art. 66. Zbieg tytułów do ubezpieczeń społecznych nie oznacza automatycznie braku składki zdrowotnej ze zlecenia, dlatego status zdrowotny należy ustalić oddzielnie.

Umowa o dzieło obok etatu

Rezultat, a nie samo wykonywanie czynności

Zgodnie z art. 627 Kodeksu cywilnego przez umowę o dzieło przyjmujący zamówienie zobowiązuje się do wykonania oznaczonego dzieła, a zamawiający do zapłaty wynagrodzenia. Istotą umowy jest zatem osiągnięcie indywidualnie oznaczonego, sprawdzalnego rezultatu. Przedmiot umowy powinien pozwalać ustalić, co ma powstać i czy rezultat został wykonany zgodnie z umową. Samo wykonywanie powtarzalnych czynności z należytą starannością jest charakterystyczne dla zlecenia lub umowy o świadczenie usług.

Czas pracy, minimalna stawka i składki

Do wykonawcy dzieła nie stosuje się pracowniczych norm czasu pracy, urlopu wypoczynkowego ani minimalnego wynagrodzenia za pracę.

Umowa o dzieło co do zasady nie została wymieniona w art. 6 ust. 1 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych jako samodzielny tytuł do obowiązkowych ubezpieczeń. Wyjątek ma szczególne znaczenie przy umowie zawartej z własnym pracodawcą lub wykonywanej na jego rzecz: wówczas zastosowanie może mieć art. 8 ust. 2a i art. 18 ust. 1a ustawy systemowej, a wynagrodzenie z dzieła jest rozliczane jak przychód pracowniczy dla celów składkowych.

Dodatkowy obowiązek! Płatnik składek lub osoba fizyczna zlecająca dzieło ma obowiązek przekazać do ZUS informację o zawarciu umowy o dzieło w przypadkach i terminie określonych w art. 36 ust. 17 ustawy systemowej. Przepis przewiduje również wyłączenia, m.in. dla umów zawieranych z własnym pracownikiem lub wykonywanych na rzecz własnego pracodawcy.

Podatek dochodowy – wszystkie przychody trzeba rozliczyć

Ustawa o podatku dochodowym od osób fizycznych odrębnie kwalifikuje przychody ze stosunku pracy oraz przychody z działalności wykonywanej osobiście. Wynagrodzenie z umowy o pracę jest przychodem ze stosunku pracy na podstawie art. 10 ust. 1 pkt 1 i art. 12 ustawy o PIT. Przychody z umów zlecenia i o dzieło zawieranych w warunkach wskazanych w art. 13 pkt 8 są przychodami z działalności wykonywanej osobiście.

Płatnicy pobierają zaliczki według zasad określonych w ustawie uwzględniając zwolnienia podatkowe. Ostateczne rozliczenie następuje w zeznaniu rocznym, w którym łączy się dochody podlegające opodatkowaniu według skali.

Jak wybrać właściwą formę dodatkowej pracy?

Umowa o pracę będzie właściwa, gdy wykonawca pracuje osobiście, pod kierownictwem, w czasie i miejscu wyznaczonym przez pracodawcę, za wynagrodzeniem.

Umowa zlecenia odpowiada współpracy opartej na wykonywaniu określonych czynności z należytą starannością, bez pracowniczego podporządkowania.

Umowa o dzieło wymaga z góry oznaczonego, samoistnego i weryfikowalnego rezultatu; nie powinna służyć do rozliczania stałych, powtarzalnych czynności.

Przed podpisaniem umowy trzeba sprawdzić zakaz konkurencji, zakres poufności, harmonogramy, rzeczywiste warunki pracy, obowiązki składkowe i zasady opodatkowania.

Jeżeli dodatkowa umowa ma być zawarta z własnym pracodawcą lub wykonywana na jego rzecz, konieczna jest szczególna analiza przepisów składkowych.

Podsumowanie

Prawo nie wyklucza dorabiania do etatu, a Kodeks pracy wprost ogranicza możliwość wprowadzania przez pracodawcę generalnego zakazu dodatkowego zatrudnienia. Swoboda ta nie zwalnia jednak stron z prawidłowego dobrania rodzaju umowy. O kwalifikacji decyduje treść i realny sposób współpracy: stosunek podporządkowania, staranne działanie albo określony rezultat. Równie ważne są zasady czasu pracy i odpoczynku przy drugim etacie, minimalna stawka godzinowa przy zleceniu, szczególne reguły składkowe dla umów wykonywanych na rzecz własnego pracodawcy oraz prawidłowe rozliczenie podatku i składek ZUS.Aby każdy z pracodawców osoby łączącej zatrudnienie na podstawie różnych umów poprawnie rozliczył składki oraz zaliczkę na podatek, niezbędne jest złożenie przez pracownika czy też osobę wykonującą pracę na podstawie umowy zlecenia czy o dzieło odpowiednich oświadczeń składkowo – podatkowych do wszystkich pracodawców.

Każdy przypadek wymaga oceny konkretnych warunków współpracy. W szczególności wysokość podstawy składek z etatu, tożsamość podmiotu korzystającego z pracy, treść zakazu konkurencji i faktyczny model wykonywania czynności mogą zmienić skutki prawne i rozliczeniowe.

Anna Smagłowska, Senior Manager w Dziale Usług Kadrowo-Płacowych Forvis Mazars

Podstawa prawna:
1. Ustawa z 26 czerwca 1974 r. - Kodeks pracy, tekst jednolity ogłoszony w Dz.U. z 2025 r. poz. 277, z późn. zm.

2. Ustawa z 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny, tekst jednolity ogłoszony w Dz.U. z 2026 r. poz. 795.

3. Ustawa z 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych, tekst jednolity ogłoszony w Dz.U. z 2026 r. poz. 199, z późn. zm.

4. Ustawa z 27 sierpnia 2004 r. o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych, tekst jednolity ogłoszony w Dz.U. z 2025 r. poz. 1461, z późn. zm.

5. Ustawa z 10 października 2002 r. o minimalnym wynagrodzeniu za pracę, tekst jednolity ogłoszony w Dz.U. z 2024 r. poz. 1773.

6. Rozporządzenie Rady Ministrów z 11 września 2025 r. w sprawie wysokości minimalnego wynagrodzenia za pracę oraz wysokości minimalnej stawki godzinowej w 2026 r., Dz.U. z 2025 r. poz. 1242.

7. Ustawa z 26 lipca 1991 r. o podatku dochodowym od osób fizycznych, tekst jednolity ogłoszony w Dz.U. z 2025 r. poz. 163, z późn. zm.