Dziedziczenie bez tajemnic. Kiedy obowiązuje ustawa, a kiedy testament?

• Dziedziczenie ustawowe a testamentowe – podstawowe różnice
• Formy testamentu dopuszczalne przez prawo
• Wydziedziczenie – kiedy jest możliwe i jakie warunki trzeba spełnić?
• Jakie formalności trzeba załatwić po śmierci spadkodawcy?
• Podatek od spadku – kiedy można skorzystać ze zwolnienia?

Dziedziczenie ustawowe a testamentowe – podstawowe różnice

Polskie prawo przewiduje dwa podstawowe tryby dziedziczenia: ustawowy oraz testamentowy. Z dziedziczeniem ustawowym mamy do czynienia wówczas, gdy zmarły nie pozostawił testamentu. W takiej sytuacji (zgodnie z Kodeksem cywilnym) w pierwszej kolejności do spadku powołani są: dzieci oraz małżonek spadkodawcy. Dziedziczą oni w równych częściach, przy czym udział małżonka nie może być mniejszy niż jedna czwarta całego spadku.

Jeżeli jedno z dzieci nie dożyło „otwarcia spadku”, jego udział przechodzi na jego potomków. W przypadku braku dzieci i wnuków (ew. dalszych zstępnych, np. prawnuków), do dziedziczenia powoływani są małżonek i rodzice zmarłego. Dopiero w dalszej kolejności dziedziczą: rodzeństwo, zstępni rodzeństwa czy dziadkowie. Gdy brak jest jakichkolwiek krewnych lub małżonka, spadek przypada gminie ostatniego miejsca zamieszkania spadkodawcy, a jeśli nie da się ustalić ostatniego miejsca zamieszkania spadkodawcy w Polsce lub zmarły mieszkał za granicą – Skarbowi Państwa.

Alternatywą dla dziedziczenia ustawowego jest testament. To właśnie on pozwala spadkodawcy samodzielnie zdecydować, kto i w jakim zakresie otrzyma majątek: czy będzie to całość spadku, czy konkretne składniki, takie jak mieszkanie, dom, przedsiębiorstwo czy gospodarstwo rolne.

Formy testamentu dopuszczalne przez prawo

Testament można sporządzić na kilka sposobów. Najprostszą formą jest testament własnoręczny, który musi zostać napisany w całości odręcznie, podpisany i opatrzony datą. Niezwykle istotne jest spełnienie tych wymogów – ich brak może skutkować nieważnością dokumentu.

Drugą, najbezpieczniejszą formą jest testament notarialny. „To rozwiązanie zdecydowanie rekomendowane, ponieważ notariusz czuwa nad poprawnością formalną dokumentu i jego zgodnością z obowiązującymi przepisami prawa” – podkreśla Małgorzata Rosińska, Kierownik Działu Prawnego Funduszu Hipotecznego DOM.

Prawo przewiduje również testament allograficzny, czyli ustne oświadczenie woli złożone wobec określonego urzędnika (np. wójta, burmistrza czy kierownika USC) w obecności dwóch świadków. Z tej formy nie mogą skorzystać osoby głuche lub nieme.

W szczególnych okolicznościach (np. w obawie rychłej śmierci) dopuszczalne są tzw. testamenty szczególne: ustny, podróżny lub wojskowy. Warto też pamiętać, że testament zawsze sporządza jedna osoba, co oznacza, że małżonkowie nie mogą rozporządzić wspólnie swoim majątkiem w jednym dokumencie.

„Warto przypomnieć, że sporządzenie testamentu nie zamyka drogi do zmiany decyzji. Każdy testament można w dowolnym momencie odwołać lub zmienić poprzez sporządzenie nowego dokumentu, zniszczenie poprzedniego, pozbawienie go cech ważności lub dokonanie zmian jasno wskazujących wolę jego odwołania” – przypomina Małgorzata Rosińska.

Wydziedziczenie – kiedy jest możliwe i jakie warunki trzeba spełnić?

W niektórych rodzinach relacje bywają na tyle trudne, że spadkodawca nie chce, aby określone osoby po nim dziedziczyły. W takich sytuacjach możliwe jest wydziedziczenie, czyli pozbawienie prawa do zachowku. „Przypomnijmy, że Kodeks cywilny jasno wskazuje przesłanki wydziedziczenia. Dotyczy to m.in. uporczywego (wbrew woli spadkodawcy) postępowania sprzecznego z zasadami współżycia społecznego, popełnienia względem spadkodawcy albo jednej z najbliższych mu osób umyślnego przestępstwa przeciwko życiu, zdrowiu lub wolności lub rażącego zaniedbywania obowiązków rodzinnych” – mówi Małgorzata Rosińska.

Wydziedziczenie musi znaleźć się w testamencie i być szczegółowo uzasadnione. Konieczne jest również precyzyjne wskazanie osoby, której dotyczy. Warto też odróżnić wydziedziczenie od zwykłego pominięcia w testamencie. Jeśli spadkodawca nie uwzględni w testamencie małżonka, dzieci lub rodziców, osoby te (o ile byłyby powołane do spadku z ustawy) zachowują prawo do zachowku. Tylko skuteczne wydziedziczenie pozbawia tego uprawnienia.

Jakie formalności trzeba załatwić po śmierci spadkodawcy?

Po otwarciu spadku nie warto odkładać formalności. Spadkobiercy mają do wyboru dwie drogi: notarialną lub sądową. „Akt poświadczenia dziedziczenia sporządzony u notariusza to rozwiązanie szybsze, choć nie zawsze najtańsze. Wymaga udziału wszystkich zainteresowanych osób, czyli potencjalnych spadkobierców ustawowych i testamentowych oraz osób uprawnionych z tytułu zapisów windykacyjnych” – wyjaśnia Małgorzata Rosińska.

Koszty notarialne obejmują m.in. protokół dziedziczenia, akt poświadczenia dziedziczenia, ewentualne oświadczenia o przyjęciu lub odrzuceniu spadku oraz wypisy dokumentów (do kwot należy doliczyć VAT). Alternatywą jest postępowanie sądowe. Opłata za wniosek o stwierdzenie nabycia spadku wynosi kilkadziesiąt złotych, jednak procedura jest zwykle dłuższa i wymaga oczekiwania na uprawomocnienie się postanowienia.

Podatek od spadku – kiedy można skorzystać ze zwolnienia?

Ostatnim, często pomijanym etapem jest zgłoszenie nabycia spadku do urzędu skarbowego. Służy do tego deklaracja podatkowa, w której wykazuje się nabyte składniki majątku: od nieruchomości, przez środki pieniężne, po inne prawa majątkowe.

Osoby z najbliższej rodziny mogą skorzystać ze zwolnienia podatkowego, pod warunkiem zgłoszenia nabycia spadku w terminie 6 miesięcy od uprawomocnienia się orzeczenia sądu lub zarejestrowania aktu poświadczenia dziedziczenia.