Wyzysk – ważne zmiany jeszcze w 2022 r.

Wyzysk w Kodeksie cywilnym

Instytucja wyzysku została określona w Kodeksie cywilnym. Najogólniej rzecz ujmując z wyzyskiem mamy do czynienia w przypadku rażącej dysproporcji świadczeń obu stron. Chodzi tu o sytuacje, gdy jedna ze stron wykorzystując określone niekorzystne położenie drugiej strony przyjmuje albo zastrzega dla siebie lub dla osoby trzeciej świadczenie, którego wartość w chwili zawarcia umowy przewyższa w rażącym stopniu wartość jej własnego świadczenia. Przepis art. 388 k.c. wymienia tu takie cechy wyzysku jak: przymusowe położenie, niedołęstwo, niedoświadczenie. Druga strona może w tej sytuacji żądać zmniejszenia swego świadczenia lub zwiększenia należnego jej świadczenia, a w wypadku gdy jedno i drugie byłoby nadmiernie utrudnione - unieważnienia umowy.

„W pierwszej kolejności prawodawca - przy zaistnieniu okoliczności wskazanych w hipotezie art. 388 § 1 k.c. - nakazuje żądanie zmniejszenia swojego świadczenia lub zwiększenia należnego jej świadczenia, a dopiero w sytuacji, w której jedno i drugie byłoby nadmiernie utrudnione, może ona żądać unieważnienia umowy” – podkreślił Sąd Apelacyjny w Warszawie w wyroku z dnia 25 września 2020 r. (sygn. VI ACa 19/20).

Obecnie uprawnienia te wygasają z upływem lat dwóch od dnia zawarcia umowy.

Modyfikację tzw. wyzysku zakładają przepisy ustawy z dnia 2 grudnia 2021 r. o zmianie ustawy – Kodeks cywilny, ustawy – Kodeks postępowania cywilnego oraz niektórych innych ustaw.

Wyzysk - skąd potrzeba zmian?

Ministerstwo Sprawiedliwości zwraca uwagę na praktyki rynkowe, które polegają na zawieraniu umów analogicznych do wyzysku, które jednak formalnie nie mieszczą się w zakresie zastosowania tej instytucji. Do najpowszechniejszych można zaliczyć m.in. nakłanianie osób starszych do nabywania rzeczy codziennego użytku po zawyżonych cenach.

Wyzysk - co się zmieni w 2022 r.?

Po pierwsze dotychczasowe przesłanki wyzysku (przymusowe położenie, niedołęstwo, niedoświadczenie) zostaną rozszerzone o dodatkową w postaci „braku dostatecznego rozeznania drugiej strony co do przedmiotu umowy”.

„Brak dostatecznego rozeznania odzwierciedla brak wiedzy niezbędnej do odpowiedzialnego rozważenia celowości i skutków zawarcia proponowanej umowy. Wprowadzenie tak określonej przesłanki nie wiąże się natomiast z całkowitym zwolnieniem z konieczności dokonania, choćby wstępnej, orientacji co do przedmiotu umowy. Przesłanka ta nie zawiera elementu oceny, zwłaszcza nie odnosi się do winy (jak np. lekkomyślność lub niedbalstwo). Jako taka powinna być łatwa do stwierdzenia w razie sporu. Nie budzi wątpliwości, że to kontrahent ma za zadanie przedstawić drugiej stronie wszelkie informacje, dotyczące przedmiotu umowy, praw i obowiązków wynikających z jej zawarcia, w sposób umożliwiający świadome powzięcie decyzji. Do wyzysku w oparciu o tę przesłankę może zatem dojść w sytuacji, gdy wyzyskujący jest świadomy, że druga ze stron nie posiada wiedzy niezbędnej do oceny swojej sytuacji po zawarciu danej umowy i wykorzystuje to dla osiągnięcia nieuzasadnionych korzyści dla siebie lub dla osoby trzeciej. Tym samym nie każdy brak rozeznania będzie uzasadniał stwierdzenie, że doszło do wyzysku. Powołanie się na tę okoliczność nie skutkuje jej automatycznym uwzględnieniem. Postępowanie dowodowe będzie się skupiało na wykazaniu przez pokrzywdzonego niewspółmierności świadczenia, że nie posiadał dostatecznej wiedzy, aby rozeznać się w swojej sytuacji i skutkach zawarcia umowy, przy jednoczesnym przedstawieniu dowodów na to, że kontrahent miał tego świadomość oraz że niewspółmierność świadczeń ma charakter rażący” – wskazano w uzasadnieniu do ustawy na etapie jej projektowania.

Po drugie, pozycja pokrzywdzonego zostanie wzmocniona przez wprowadzenie domniemania. Polega ono na tym, że gdy wartość świadczenia jednej ze stron w chwili zawarcia umowy przewyższa co najmniej dwukrotnie wartość świadczenia wzajemnego, domniemywa się, że przewyższa je w stopniu rażącym,

Po trzecie, strona pokrzywdzona będzie miała wybór: żądania zmniejszenia swojego świadczenia lub zwiększenia należnego jej świadczenia, bądź unieważnienia umowy.

Po czwarte, zostanie wydłużony termin do skorzystania z uprawnień wynikających z uwagi na zawarcie umowy w warunkach wyzysku z dwóch do trzech lat od dnia zawarcia umowy. Jeżeli stroną umowy jest konsument, to termin ten zostanie wydłużony do sześciu lat.

Od kiedy nowe przepisy?

Ważne! Nowe przepisy wejdą w życie 30 czerwca 2022 r.

Do umów zawartych przed dniem wejścia w życie ustawy będą miały zastosowanie przepisy dotychczasowe.

Podstawa prawna:

Ustawa z dnia 2 grudnia 2021 r. o zmianie ustawy - Kodeks cywilny, ustawy - Kodeks postępowania cywilnego oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. z 2021 r., poz. 2459).