Czy dyżur w noc sylwestrową się opłacał? Przepisy są w tym zakresie jasne, choć niekoniecznie łaskawe

• Czy za czas dyżuru przysługuje wynagrodzenie?
• Dyżur domowy, czy w zakładzie pracy – to ma znaczenie
• Wynagrodzenie – tak, dodatek za godziny nadliczbowe - niekoniecznie

Czy za czas dyżuru przysługuje wynagrodzenie?

Przepisy ustawy z 26 czerwca 1974 r - Kodeks pracy przewidują, że pracodawca może zobowiązać pracownika do pozostawania poza normalnymi godzinami pracy w gotowości do wykonywania pracy wynikającej z umowy o pracę w zakładzie pracy lub w innym miejscu wyznaczonym przez pracodawcę (dyżur). Czas takiego dyżuru nie wlicza się do czasu pracy, jeżeli pracownik nie wykonywał pracy. Jednocześnie jednak pełnienie go nie może naruszać prawa pracownika do odpoczynku w zakresie minimalnego dobowego i tygodniowego odpoczynku od pracy).

Oznacza to, że jeśli pracownik będzie pozostawał w gotowości do pracy w związku z pełnionym dyżurem, ale nie zajdzie potrzeba jej świadczenia, to czas ten nie zostanie zaliczony do jego czasu pracy. W jaki sposób więc pracownicy są wynagradzani za ten okres? Jak wynika z art. 151⁵ § 3 Kodeksu pracy, za czas dyżuru, z wyjątkiem dyżuru pełnionego w domu, pracownikowi przysługuje czas wolny od pracy w wymiarze odpowiadającym długości dyżuru, a w razie braku możliwości udzielenia czasu wolnego - wynagrodzenie wynikające z jego osobistego zaszeregowania, określonego stawką godzinową lub miesięczną, a jeżeli taki składnik wynagrodzenia nie został wyodrębniony przy określaniu warunków wynagradzania - 60% wynagrodzenia.

Dyżur domowy, czy w zakładzie pracy – to ma znaczenie

Jak wynika z tej regulacji, uprawnienia dyżurującego pracownika będą uzależnione od charakteru dyżuru, który pełnił. Jak wskazał Sąd Najwyższy w wyroku z 13 maja 2009 r. (sygn. akt III PK 8/09) o dyżurze domowym przesądza charakter więzi łączącej pracownika z miejscem dyżurowania. W typowej sytuacji chodzi tu o dom lub mieszkanie, które stanowi jego centrum życiowe, jest traktowane przez niego jako miejsce, w którym ma zamiar przebywać stale lub długotrwale. Oczywiście w takim rozumieniu dyżuru domowego nie chodzi jedynie to by pracownik fizycznie przebywał w domu, a bardziej o to, by nie przebywał na terenie zakładu pracy. Jako dyżur domowy będzie również kwalifikowany dyżur, w czasie którego pracownik wybierze się na zakupy, czy na spacer. Ma on bowiem całkowitą swobodę w zakresie podjęcia decyzji o tym, jak spędzi czas, w którym pozostaje w gotowości do pracy, o ile nie będzie to stało na przeszkodzie niezwłocznemu podjęciu obowiązków, jeśli zajdzie taka potrzeba.

W tym kontekście pewne komplikacje wiążą się z pełnieniem dyżuru przez pracownika zdalnego pracującego na co dzień w domu. Odpowiedź na pytanie, czy w jego przypadku mamy do czynienia z dyżurem domowym, czy nie, nie jest wcale oczywista. W praktyce przyjmuje się, że kryterium decydującym o tym, czy pracownik w tej sytuacji pełni dyżur domowy, czy zakładowy jest to, czy pracodawca zobowiązuje go do pozostawania w tym czasie w domu, czy też ma swobodę co do tego, jak i gdzie spędzi czas pozostawiania w gotowości do pracy.

Polecamy: Kodeks pracy 2026

Wynagrodzenie – tak, dodatek za godziny nadliczbowe - niekoniecznie

Jeśli chodzi o rekompensatę za czas dyżuru niepełnionego w domu, to analogicznie jak w przypadku nadgodzin, zasadą jest udzielenie czasu wolnego od pracy w wymiarze odpowiadającym długości dyżuru, a w razie braku możliwości udzielenia go, pracownik otrzymuje wynagrodzenie W praktyce decyzja o tym, w jaki sposób pracownik zostanie wynagrodzony za czas dyżuru będzie należała do pracodawcy. Ustawodawca nie wskazał w jakim terminie należy udzielić pracownikowi czasu wolnego w zamian za dyżur. Przyjmuje się jednak, że chodzi w tym przypadku o okres rozliczeniowy.

Źródłem wątpliwości jest w praktyce to, czy za czas wolny udzielony pracowników za czas dyżuru, przysługuje mu wynagrodzenie. Odpowiedź na to pytanie nie tylko nie wynika z obowiązujących przepisów, ale też MRPiPS i Główny Inspektorat Pracy prezentują w tym zakresie odmienne poglądy. Resort pracy wskazał udzielenie czasu wolnego za dyżur pełniony poza domem nie powinno spowodować obniżenia wynagrodzenia przysługującego pracownikowi za godziny niedopracowane do wymiaru dobowego w dniu korzystania z tego czasu wolnego (stanowisko Departamentu Prawa Pracy w Ministerstwie Pracy i Polityki Społecznej z 17 marca 2008 r., nr DPR-II-079-123/TW/08), natomiast zdaniem GIP nie ma podstaw prawnych do ustalenia za ten okres wynagrodzenia, a niepłatny czas wolny jest w tym wypadku jedyną formą rekompensaty za pełnienie dyżuru poza domem pracownika.

Warto zwrócić uwagę również na to, że w przypadku, gdy pracownikowi za czas dyżuru jest wypłacane wynagrodzenie, to przysługuje ono bez dodatku za pracę w godzinach nadliczbowych. Jeśli jednak dojdzie do sytuacji, w której pracownik pozostający w gotowości do pracy będzie musiał ją faktycznie świadczyć, to godziny tej pracy – o ile przekroczą ustalone dla pracownika normy czasu pracy – należy traktować na ogólnych zasadach jak godziny nadliczbowe. Pogląd ten jest potwierdzany przez Sąd Najwyższy w wydawanych wyrokach, np. w wyroku z 9 maja 2018 r. (sygn. akt III PK 86/17), w którym sąd wskazał, że samo pozostawanie w gotowości do pracy, nie wystarcza do zakwalifikowania takiego stanu jako pracy w godzinach nadliczbowych.