Kiedy przedawnia się karalność przestępstwa? Najważniejsze przepisy i orzeczenia

• Czy zastosowanie przedawnienia w prawie karnym ma swoje uzasadnienie?
• Po ilu latach przedawnienie karalności w Kodeksie karnym?
• Przedawnienie karalności przestępstw - przykładowe orzeczenia
• Wszczęcie postępowania przed upływem terminu przedawnienia
• Przedawnienie karalności czynu a przedawnienie wykonania kary
• Podsumowanie

Czy zastosowanie przedawnienia w prawie karnym ma swoje uzasadnienie?

Popełnienie przestępstwa nie będzie skutkować żadną odpowiedzialnością karną jeżeli nastąpi przedawnienie jego karalności. Przedawnienie występuje w różnych dziedzinach prawa między innymi w prawie cywilnym. Długi, zaciągnięte zobowiązania mogą też mogą się przedawnić. Natomiast zastosowanie tej instytucji w prawie karnym mogłoby się niektórym wydawać niemoralne, niesprawiedliwe, ponieważ czyn zabroniony, a zwłaszcza ciężkie przestępstwo, pod względem etycznym powinien zasługiwać na szczególne potępienie oraz wymierzenie sankcji. Wzbudza to potrzebę, co prawda humanitarnego, ale jednak ukarania sprawcy. Niemniej jednak, zastosowanie przedawnienia w prawie karnym ma swoje uzasadnienie. Jest wiele argumentów przemawiających za dopuszczalnością jego stosowania. Poniżej warto podać niektóre z nich.

Przede wszystkim, nie następuje ono zbyt szybko, ale po upływie bardzo długiego czasu. Z kolei to skutkuje tym, że ślady się zacierają, a dowody stają się mniej wiarygodne. Tym samym prowadzenie postępowania karnego o czyn sprzed bardzo wielu lat, mogłoby stwarzać duże ryzyko błędnych ustaleń, a nawet skazania osoby niewinnej. Natomiast prawo karne w państwie demokratycznym powinno mieć na względzie nie tylko cierpienia pokrzywdzonego, ale także prawa osób podejrzanych, a ewentualne skazanie może nastąpić tylko wtedy, gdy na podstawie zgromadzonych dowodów nie ma wątpliwości co do tego, że konkretny czyn zabroniony popełniła ta konkretna osoba. Brak przedawnienia karalności przestępstw byłby zbyt daleko idącą ingerencją w prawa osób podejrzanych.

Ponadto, przedawnienie karalności jest także motywacją dla organów ścigania, wymiaru sprawiedliwości do sprawnego działania i tym samym zapobiegania przewlekłości. Instytucja ta wprowadza także pewien porządek do systemu prawnego, dzięki któremu każdy zna maksymalny wymiar kary, czas jej stosowania oraz możliwe formy. Warto także nadmienić, iż upływ bardzo długiego czasu zmniejsza potrzebę wychowywania sprawcy, jeżeli przez ten czas nie dopuszczał się ponownie żadnych czynów zabronionych.

Należy jednak zaznaczyć, iż występują głosy krytyczne w stosunku do zasadności przedawnienia karalności przestępstw.

Po ilu latach przedawnienie karalności w Kodeksie karnym?

Upływ czasu skutkujący ustaniem karalności przestępstw jest dokładnie unormowany w prawie. Należy tutaj przytoczyć przede wszystkim przepis art. 101§ 1 Kodeksu karnego, zgodnie z którym:

Jak więc widać powyżej, okres przedawnienia jest zależny od wagi popełnionego czynu. W przypadku poważniejszych przestępstw jest on dłuższy, a w stosunku do lżejszych czynów – krótszy.

Przedawnienie karalności przestępstw - przykładowe orzeczenia

Opisując okres przedawnienia należy wskazać na wyrok Sądu Najwyższego z dnia 19 października 2016 roku (IV KK 300/16), według którego:

„Z punktu widzenia biegu okresów przedawnienia karalności decyduje to, jakie przestępstwo oskarżony w rzeczywistości popełnił, a więc opis czynu przypisanego, a nie to, o jakie przestępstwo został oskarżony.”

Okoliczność upływu czasu skutkującego przedawnieniem jest bardzo ważna w toczącym się postępowaniu karnym. Powinna być ona brana przez sąd odwoławczy pod uwagę nawet jeżeli nie została podniesiona w odwołaniu od orzeczenia sądu niższej instancji. Potwierdza to między innymi wyrok Sądu Najwyższego z dnia 19 kwietnia 2012 roku (III KK 38/12), w którym Sąd stwierdził, że:

„Stanowiące negatywną przesłankę procesową przedawnienie karalności podlega badaniu przez sąd odwoławczy niezależnie od granic zaskarżenia i podniesionych zarzutów, jako że jej nieuwzględnienie powoduje wystąpienie uchybienia należącego do bezwzględnych przyczyn odwoławczych”.

Wszczęcie postępowania przed upływem terminu przedawnienia

Należy dodać, iż na mocy art. 102 Kodeksu karnego wszczęcie postępowania karnego przed upływem terminu przedawnienia powoduje wydłużenie tego okresu. Dzięki temu organy ścigania, sąd mogą dokładnie zbadać sprawę nawet wtedy gdy postępowanie zostało wszczęte chwilę przed końcem terminu przedawnienia. Zgodnie bowiem z art. 102 § 1 k.k., jeżeli w okresie, o którym mowa w art. 101, wszczęto postępowanie, karalność przestępstw określonych w art. 101 § 1 ustaje z upływem 10 lat, a w pozostałych wypadkach - z upływem 5 lat od zakończenia tego okresu.

Jeśli jednak postępowanie karne nie zakończy się przed upływem tego wydłużonego terminu, to nastąpi przedawnienie. Po upływie tych wszystkich okresów karalność ustaje nawet jeżeli z toczącego się postępowania ewidentnie wynika, że ta osoba popełniła ten konkretny czyn zabroniony. Tak zatem, jeżeli oskarżony/podejrzany wie, że zbliża się upływ terminu przedawnienia, to w jego interesie jest podejmowanie takich czynności, które będą to postępowanie wydłużać.

Przedawnienie karalności czynu a przedawnienie wykonania kary

Od przedawnienia karalności czynu należy odróżnić przedawnienie wykonania kary. To drugie zagadnienie zostało unormowane w przepisie art. 103 Kodeksu karnego. Dotyczy ono tylko wykonania kary, która już została wcześniej orzeczona w wyroku skazującym, który się uprawomocnił. Zgodnie z § 1 art. 103 k.k.:

Nie można wykonać kary, jeżeli od uprawomocnienia się wyroku skazującego upłynęło lat:

1) 30 - w razie skazania na karę pozbawienia wolności przekraczającą 5 lat albo karę surowszą;

2) 15 - w razie skazania na karę pozbawienia wolności nieprzekraczającą 5 lat;

3) 10 - w razie skazania na inną karę

Początkiem biegu terminu przedawnienia wykonania kary jest moment uprawomocnienia się wyroku skazującego. Warto też przytoczyć uchwałę Sądu Najwyższego z dnia 25 marca 2003 roku I KZP 4/03, według której: „Termin przedawnienia wykonania kary pozbawienia wolności biegnie od uprawomocnienia się wyroku skazującego. Nie ma znaczenia okoliczność, czy w późniejszym okresie zapadły orzeczenia modyfikujące wymiar kary.”

Podsumowanie

Problematyka przedawnienia w prawie karnym jest interesująca i może wzbudzać kontrowersje, ponieważ pozwala uniknąć odpowiedzialności, jeśli nie zostało wszczęte postępowanie bądź w określonym czasie sprawa nie została zakończona.

Przedawnienie karalności przestępstw jest ważnym zagadnieniem w prawie karnym. Sąd prowadzący postępowanie karne powinien dokładnie sprawdzać tą okoliczność i ją uwzględniać. Instytucja ta ma swoje uzasadnienie. Można wskazać różne powody jej zastosowania w prawie karnym. Z drugiej jednak strony, są też argumenty podważające jej zasadność wobec przestępstw.

Autor: Radca prawny dr Kamil Lorek

Polecamy: Darowizny, testamenty, spadki. Prawidłowe zapisy. Przykładowe wzory