Jakie prawa przysługują pokrzywdzonemu?

Kim jest pokrzywdzony?

Pokrzywdzonym jest osoba fizyczna lub instytucja państwowa, prawna, której dobro prawne zostało bezpośrednio naruszone lub zagrożone przez przestępstwo. O tym, zatem kto w danym przypadku jest pokrzywdzonym decydują przepisy prawa karnego, materialnego. Gdy pokrzywdzony jest osobą małoletnią lub ubezwłasnowolnioną całkowicie lub częściowo, prawa jego wykonuje przedstawiciel ustawowy albo osoba, pod której stałą pieczą znajduje się pokrzywdzony.

W razie śmierci pokrzywdzonego prawa, które by mu przysługiwały, mogą wykonywać osoby najbliższe. Są to małżonek, wstępny, zstępny, rodzeństwo, powinowaty w tej samej linii lub stopniu, osoba pozostająca w stosunku przysposobienia lub jej małżonek, a także osoba pozostająca we wspólnym pożyciu. Jeżeli takich osób nie ma lub nie zostaną ujawnione prawa zmarłego, prawa pokrzywdzonego może realizować prokurator.

Jeżeli pokrzywdzony nie ukończył 15 lat, czynności z jego udziałem powinny być, w miarę możliwości, przeprowadzone w obecności przedstawiciela ustawowego lub faktycznego opiekuna, chyba że dobro postępowania stoi na przeszkodzie. W sprawach o przestępstwa przeciwko wolności seksualnej i obyczajowości pokrzywdzonego, który w chwili czynu nie ukończył 15 lat, powinno się przesłuchiwać w charakterze świadka tylko raz, chyba że wyjdą na jaw istotne okoliczności, których wyjaśnienie wymaga ponownego przesłuchania lub zażąda tego podejrzany, który nie miał obrońcy w czasie pierwszego przesłuchania pokrzywdzonego.

Prawa pokrzywdzonego w postępowaniu przygotowawczym

Pokrzywdzony może ustanowić sobie w toku postępowania pełnomocnika, a jeśli wykaże, że warunki materialne nie pozwalają mu na poniesienie kosztów związanych z pełnomocnictwem bez uszczerbku dla siebie i rodziny, może złożyć do prokuratora w postępowaniu przygotowawczym ( do sądu - w postępowaniu sądowym), wniosek o wyznaczenie mu pełnomocnika z urzędu. W razie okazania osoby podejrzewanej, pokrzywdzony może domagać się, aby czynność tę przeprowadzono w sposób wyłączający możliwość jego rozpoznania przez osobę rozpoznawaną.

Zobacz: Oskarżony - podejrzany

W toku postępowania przygotowawczego pokrzywdzony może zwrócić się do sądu z żądaniem przesłuchania świadka, jeżeli zachodzi niebezpieczeństwo, że nie będzie można go przesłuchać na rozprawie. Pokrzywdzony, za zgodą prowadzącego postępowanie, może przeglądać akta i sporządzać z nich odpisy lub odpłatnie otrzymać kserokopie lub uwierzytelnione odpisy, a także złożyć zażalenie na odmowę udostępnienia akt. W razie uchylenia lub zmiany tymczasowego aresztowania wobec podejrzanego na inny środek zapobiegawczy, prokurator powiadamia o tym niezwłocznie pokrzywdzonego (chyba, że pokrzywdzony oświadczy, że z takiego uprawnienia rezygnuje, o czym powinien być wcześniej pouczony.

Pokrzywdzony ma prawo złożyć zażalenie na postanowienie o odmowie wszczęcia dochodzenia - śledztwa oraz umorzenia postępowania, a także przysługuje mu prawo do złożenia zażalenia na czynności inne niż postanowienia i zarządzenia, które naruszają jego prawa

Pokrzywdzony może wnieść do sądu akt oskarżenia o przestępstwo ścigane z oskarżenia publicznego w razie powtórnego wydania przez prokuratora postanowienia o odmowie wszczęcia lub o umorzeniu postępowania przygotowawczego. Termin do wniesienia aktu oskarżenia wynosi miesiąc od doręczenia pokrzywdzonemu zawiadomienia o postanowieniu. Akt oskarżenia powinien być sporządzony i podpisany przez adwokata.

W razie umorzenia lub zawieszenia postępowania przygotowawczego, w którym zgłoszone było powództwo cywilne, pokrzywdzony, w terminie 30 dni od daty doręczenia postanowienia, może żądać przekazania sprawy sądowi właściwemu do rozpoznawania spraw cywilnych.

Zobacz: Postępowanie przed sądem

Prawa pokrzywdzonego przed sądem

Pokrzywdzony po wniesieniu aktu oskarżenia przez oskarżyciela publicznego, może aż do czasu rozpoczęcia przewodu sądowego może złożyć oświadczenie, że chce
działać w charakterze oskarżyciela posiłkowego lub powoda cywilnego. Jeżeli pokrzywdzony wystąpił z powództwem cywilnym w toku postępowania przygotowawczego, może żądać również jego zabezpieczenia. Pokrzywdzony, jako oskarżyciel posiłkowy, ma prawo składać wnioski dowodowe, być obecnym na całej rozprawie, zadawać pytania przesłuchiwanym osobom oraz złożyć apelację od wyroku. Jeżeli wyrok został wydany przez sąd okręgowy - apelacja musi być sporządzona i podpisana przez adwokata.

W razie skazania sprawcy za czyn spowodowania śmierci, ciężkiego uszczerbku na zdrowiu, naruszenia czynności narządu ciała lub rozstroju zdrowia lub za przestępstwa przeciwko: bezpieczeństwu w komunikacji, środowisku, mieniu, obrotowi gospodarczemu, pokrzywdzony ma prawo zwrócić się do sądu, aż do zakończenia przesłuchania pokrzywdzonego na rozprawie głównej, z wnioskiem o orzeczenie obowiązku naprawienia wyrządzonej szkody w całości lub części.

Rola pokrzywdzonego

Należy pamiętać, że zakres praw i obowiązków pokrzywdzonego zależny między innymi od rodzaju przestępstwa będącego przedmiotem postępowania karnego Z oskarżenia publicznego - czyli z urzędu, ścigane są przestępstwa, niezależnie od woli pokrzywdzonego, ponieważ godzą w interes publiczny. Ściganie niektórych przestępstw ( np. zgwałcenie ) uzależnione jest od wniosku pokrzywdzonego i po jego złożeniu postępowanie w dalszym ciągu toczy się z urzędu. Jest także kategoria przestępstw, gdzie pokrzywdzony może samodzielnie kierować prywatny akt oskarżenia do właściwego miejscowo sądu. Dotyczy to przestępstw, które godzą bezpośrednio w jego interes prywatny. Należą do nich: zniesławienie, zniewaga, naruszenie nietykalności cielesnej, umyślne lub nieumyślne spowodowanie uszkodzenia ciała, naruszającego czynności jego narządów na czas do 7 dni, a także niektóre inne przestępstwa pozakodeksowe.

Zobacz serwis: Pokrzywdzony