Odrzucenie spadku może być nieskuteczne. Jak temu zapobiec?

• Na czym polega odrzucenie spadku?
• Spadek odrzucony za późno
• Odrzucenie spadku w imieniu dziecka bez zgody sądu
• Odrzucenie spadku bez wymaganej formy
• Odrzucenie spadku z pokrzywdzeniem wierzycieli
• Czy można “naprawić” nieskuteczne odrzucenie spadku?
• Podsumowanie

Na czym polega odrzucenie spadku?

Spadkobierca, który nie chce dziedziczyć, może spadek odrzucić. Zgodnie z art. 1012 Kodeksu cywilnego ma do wyboru trzy możliwości: przyjąć spadek wprost, przyjąć go z dobrodziejstwem inwentarza albo odrzucić. Odrzucenie powoduje, że spadkobiercę traktuje się tak, jakby nie dożył otwarcia spadku (art. 1020 k.c.) – nie odpowiada więc za długi spadkowe, ale w jego miejsce wchodzą kolejne osoby powołane do dziedziczenia, najczęściej jego własne dzieci. I właśnie tutaj zaczyna się większość problemów.

Spadek odrzucony za późno

Najczęstszą przyczyną nieskuteczności jest po prostu spóźnienie. Zgodnie z art. 1015 § 1 k.c. oświadczenie o odrzuceniu spadku można złożyć w ciągu sześciu miesięcy od dnia, w którym spadkobierca dowiedział się o tytule swojego powołania. Dla najbliższych jest to zazwyczaj dzień, w którym dowiedzieli się o śmierci spadkodawcy. Dla dalszych spadkobierców – dzień, w którym dowiedzieli się, że osoba wcześniej powołana spadek odrzuciła.

Jeżeli termin upłynie, oświadczenie złożone później jest bezskuteczne. Co więcej, zgodnie z art. 1015 § 2 k.c. brak oświadczenia w terminie jest równoznaczny z przyjęciem spadku z dobrodziejstwem inwentarza. Innymi słowy – milczenie nie chroni przed dziedziczeniem.

Warto przy tym pamiętać o istotnym ułatwieniu wprowadzonym nowelizacją z 28 lipca 2023 r. Sześciomiesięczny termin co do zasady się nie zmienił, ale do jego zachowania wystarczy złożenie przed jego upływem wniosku do sądu o odebranie oświadczenia o odrzuceniu spadku – nie jest konieczne formalne złożenie samego oświadczenia w tym terminie. Dodatkowo, jeżeli odrzucenie spadku wymaga zezwolenia sądu, bieg terminu ulega zawieszeniu na czas trwania postępowania w tym przedmiocie (art. 1015 § 1¹ i § 1² k.c.). Usuwa to wcześniejszą pułapkę, w której rodzic małoletniego lub ubezwłasnowolnionego czekał na zgodę sądu, a tymczasem upływał termin.

Odrzucenie spadku w imieniu dziecka bez zgody sądu

To jeden z punktów, który po nowelizacji budzi najwięcej nieporozumień. Do 15 listopada 2023 r. odrzucenie spadku w imieniu małoletniego dziecka zawsze wymagało uprzedniej zgody sądu opiekuńczego, jako czynność przekraczająca zakres zwykłego zarządu majątkiem dziecka. Rodzice musieli najpierw uzyskać tę zgodę, a dopiero potem składać oświadczenie przed notariuszem lub w sądzie.

Ustawa z dnia 28 lipca 2023 r. (obowiązująca od 15 listopada 2023 r.) wprowadziła art. 101 § 4 k.r.o. i istotnie to zmieniła. Zgoda sądu nie jest już potrzebna, gdy małoletni jest powołany do dziedziczenia wskutek uprzedniego odrzucenia spadku przez jego rodzica. W takiej sytuacji wystarczające jest oświadczenie o odrzuceniu spadku w imieniu dziecka złożone przed notariuszem lub przed sądem spadku.

Zwolnienie z obowiązku uzyskania zgody sądu działa jednak tylko przy łącznym spełnieniu wszystkich warunków z art. 101 § 4 k.r.o.:

● dziecko jest powołane do dziedziczenia właśnie dlatego, że rodzic uprzednio odrzucił spadek (a nie dziedziczy bezpośrednio, np. po swoim zmarłym rodzicu),

● odrzucenia w imieniu dziecka dokonuje rodzic, któremu w tym zakresie przysługuje władza rodzicielska, za zgodą drugiego takiego rodzica, albo oboje rodzice czynią to wspólnie,

● spadek odrzucają również inni zstępni rodziców tego dziecka (np. jego rodzeństwo).

W praktyce oznacza to, że odrzucenie spadku w imieniu dziecka z pominięciem zgody sądu tam, gdzie była ona wymagana, jest nieważne i nie wywołuje skutków – dziecko pozostaje spadkobiercą. Warto też pamiętać, że oświadczenie składane w trybie art. 101 § 4 k.r.o. zawiera oświadczenia rodzica o przysługującej mu władzy rodzicielskiej, o zgodzie drugiego rodzica oraz o odrzuceniu spadku przez pozostałych zstępnych – składane pod rygorem odpowiedzialności karnej za fałszywe oświadczenie (art. 641 § 3¹–3⁵ k.p.c.).

Odrzucenie spadku bez wymaganej formy

Oświadczenie o odrzuceniu spadku nie może być złożone w dowolny sposób. Zgodnie z art. 1018 § 3 k.c. składa się je przed sądem lub przed notariuszem, ustnie albo na piśmie z podpisem urzędowo poświadczonym. Nie wystarczy więc poinformowanie pozostałych spadkobierców, wysłanie maila czy zwykłego pisma do sądu. Oświadczenie złożone z pominięciem tej formy jest bezskuteczne.

Dodatkowo art. 1018 § 1 k.c. przewiduje, że oświadczenia o odrzuceniu spadku nie można odwołać ani uczynić z zastrzeżeniem warunku lub terminu. Próba odrzucenia spadku „pod warunkiem” również nie wywoła skutku.

Odrzucenie spadku z pokrzywdzeniem wierzycieli

Odrębną kategorią jest sytuacja, w której spadkobierca odrzuca spadek nie po to, by uniknąć długów spadkowych, lecz by pokrzywdzić własnych wierzycieli – pozbawiając się majątku, z którego mogliby się zaspokoić. Zgodnie z art. 1024 k.c. wierzyciel, którego spadkobierca pokrzywdził odrzuceniem spadku, może żądać uznania tego odrzucenia za bezskuteczne wobec niego. Działa to na zasadzie zbliżonej do skargi pauliańskiej. Wierzyciel ma na to sześć miesięcy od dnia, w którym dowiedział się o odrzuceniu, nie później jednak niż w ciągu trzech lat od odrzucenia. W takim przypadku odrzucenie pozostaje skuteczne wobec wszystkich, ale traci ochronę względem konkretnego wierzyciela.

Czy można “naprawić” nieskuteczne odrzucenie spadku?

W niektórych przypadkach tak. Jeżeli spóźnienie lub przyjęcie spadku wynikało z błędu albo działania pod wpływem groźby, spadkobierca może uchylić się od skutków prawnych niezłożenia oświadczenia w terminie lub złożonego oświadczenia. Wymaga to jednak zatwierdzenia przez sąd (art. 1019 k.c.) oraz wykazania, że błąd był istotny – np. spadkobierca nie wiedział o istnieniu znacznych długów spadkowych mimo zachowania należytej staranności. Sama niewiedza co do prawa czy zwykłe niedopatrzenie zazwyczaj nie wystarczą.

Podsumowanie

Odrzucenie spadku jest skutecznym narzędziem ochrony przed długami spadkowymi, ale tylko wtedy, gdy dochowa się terminu, właściwej formy oraz – w przypadku dzieci – zadba o prawidłowy tryb działania. Po nowelizacji z 2023 r. odrzucenie spadku w imieniu małoletniego stało się prostsze, bo w typowej sytuacji (dziecko dziedziczy po odrzuceniu spadku przez rodzica) nie wymaga już zgody sądu – ale tylko przy spełnieniu wszystkich warunków z art. 101 § 4 k.r.o. Najczęstsze błędy to przekroczenie terminu, złożenie oświadczenia w nieprawidłowej formie oraz odrzucenie spadku w imieniu dziecka bez zgody sądu tam, gdzie jest ona nadal konieczna.