Jakie przepisy stosuje się przy dziedziczeniu gospodarstw rolnych?

Można stwierdzić, że o ile śmierć spadkodawcy nastąpiła nie wcześniej niż 14 lutego 2001 r., a spadkodawca nie pozostawił testamentu, to mamy do czynienia z dziedziczeniem ustawowym i każdy ze spadkobierców dziedziczy gospodarstwo rolne zgodnie z przypadającymi mu udziałem.

Data 14 lutego 2001 r. jest związana z wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z 31 stycznia 2001 r. sygn. akt: P 4/99 opublikowanego w Dz. U. Nr 11, poz. 91, który wszedł w życie niezwłocznie, albowiem już po 14 dniach od jego ogłoszenia. Ten właśnie wyrok Trybunału Konstytucyjnego uchylił przepisy art 1059; 1060; 1062; 1064 i 1087 Kodeksu Cywilnego uznając je za niezgodne z art. 64 i innymi Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej w zakresie, w którym odnoszą się one do spadków otwartych od dnia 14 lutego 2001 r.

Dawniej nie wszyscy mogli dziedziczyć

W związku z powyższym jak łatwo się domyśleć przed tą graniczną datą było inaczej, a mianowicie nie wszyscy mogli dziedziczyć gospodarstwa rolne. Było to związane z systemem, który w swoich założeniach miał przejęcie jak największej powierzchni na cele gospodarki uspołecznionej, w rzeczywistości niejednokrotnie na powiększenie powierzchni PGR (Państwowe Grunty Rolne).

Zasadniczo art., które bezpośrednio dotyczyły dziedziczenia gospodarstwa rolnego były to art. 1059 i 1060 KC. W brzmieniu pierwotnym (tzn. od wejścia w życie KC – 1 styczeń 1965 r.) z ich treści wynikało, że dzieci spadkodawcy dziedziczą z ustawy gospodarstwo rolne, jeżeli:
1. bezpośrednio przed otwarciem spadku pracowały w tym gospodarstwie nieprzerwanie co najmniej od roku albo;
2. w chwili otwarcia spadku są członkami rolniczej spółdzielni produkcyjnej lub pracują w gospodarstwie rolnym takiej spółdzielni, albo;
3. w chwili otwarcia spadku bądź prowadzą inne indywidualne gospodarstwo rolne, bądź też pracują w gospodarstwie rolnym swoich rodziców, małżonka lub jego rodziców, albo;
4. w chwili otwarcia spadku bądź są małoletnie, bądź też pobierają naukę zawodu lub uczęszczają do szkół, albo;
5. w chwili otwarcia spadku są trwale niezdolne do pracy.

Oczywiście mogło się zdarzyć, że żadne z dzieci nie odpowiada warunkom przewidzianym w pkt 1, 2 lub 3. Ustawodawca przewidział wtedy możliwość dziedziczenia gospodarstwa rolnego dla tych spośród tej grupy, które mają kwalifikacje do prowadzenia gospodarstwa rolnego i nie później niż przed upływem 6 miesięcy od daty otwarcia spadku oświadczą w sądzie lub w państwowym biurze notarialnym gotowość prowadzenia gospodarstwa rolnego należącego do spadku.

Jak wynika z powyższego nie wszyscy mogli dziedziczyć gospodarstwo rolne, a i do dzisiaj zdarzają się sprawy w których trzeba korzystać właśnie z przepisów jakie obowiązywały w dacie śmierci spadkodawcy i gospodarstwo rolne jest wtedy dziedziczone zgodnie z obowiązującymi w tamtym czasie przepisami. Taki sposób dziedziczenia utrzymał się do zmiany KC jaka weszła w życie 4 listopada 1971 r. Od tej daty nie trzeba było pracować, aż przez rok czasu bezpośrednio przed otwarciem spadku, treść przepisu zliberalizowała to do tego stopnia, że wystarczyło wykazać, że się pracowało (wystarczał w zasadzie jeden dzień pracy bezpośrednio przed śmiercią spadkodawcy) na tym gospodarstwie rolnym. Żadnych innych zmian nie wprowadzono.

Zobacz również: Dziedziczenie gospodarstw rolnych

Kolejna znacząca zmiana dotycząca przedmiotowych przepisów miała miejsce 6 kwietnia 1982 r. Nadal gospodarstwo rolne mogły dziedziczyć spadkobiercy, którzy w chwili otwarcia spadku byli małoletni, pobierali naukę zawodu lub uczęszczali do szkół, a także trwale niezdolne do pracy. Co do pozostałych spadkobierców, aby mogli oni dziedziczyć musieli odpowiadać warunkom wymaganym dla nabycia własności nieruchomości rolnej w drodze przeniesienia własności. Innej możliwości dziedziczenia gospodarstwa rolnego od wejścia w życie tej zmiany nie było.

Zmiana ustawy KC jaka miała miejsce 1 października 1990 r. dała możliwość dziedziczenia gospodarstwa rolnego przez spadkobierców, którzy pracują bezpośrednio przy produkcji rolnej, bądź też mają przygotowanie zawodowe do prowadzenia produkcji rolnej. Zmiana ta była powiewem wolności dającym nadzieję na pozytywne zmiany w systemie prawa w zakresie dziedziczenia gospodarstw rolnych. Oczywiście nadal spadkobiercy małoletni, pobierający naukę zawodu lub uczęszczający do szkół, a także trwale niezdolne do pracy nie byli pozbawieni możliwości dziedziczenia gospodarstwa rolnego. Kolejną zmianą była zmiana związana z treścią wyroku Trybunału Konstytucyjnego, o którym pisałem na początku.

Problem istnieje do dziś

Tak pokrótce przedstawia się proces zmian legislacyjnych dotyczących treści przepisów traktujących o problematyce dziedziczenia gospodarstwa rolnego. Jak łatwo zauważyć system gospodarki uspołecznionej nie sprzyjał przejmowaniu gospodarstw rolnych z pokolenia na pokolenie, a miał na celu powiększenie majątku państwowego. Wiele osób z powodu tych przepisów bezpowrotnie utraciło możliwość dziedziczenia gospodarstwa rolnego, albowiem takie były przepisy i w ramach takich przepisów zapadały orzeczenia.. Niewątpliwie jest to problem, który pozostał do dnia dzisiejszego i nadal sprawy są rozpoznawane w oparciu o przepisy minionej epoki w związku z datą śmierci spadkodawcy i to właśnie zależnie od tej daty należy dopasować zmieniające się przepisy z tym problemem związane.

Zobacz również serwis: Spadki