Blisko 300 gmin bez usług opiekuńczych. Reforma pomocy społecznej ma to zmienić [WYWIAD]

MRPiPS skierowało do uzgodnień projekt nowelizacji ustawy o pomocy społecznej. Według resortu zmiany mają stanowić pierwszy etap reformy systemu.

Polska Agencja Prasowa: Czego dotyczy pierwszy etap reformy systemu pomocy społecznej?

Wiceminister rodziny, pracy i polityki społecznej Katarzyna Nowakowska: Zacznijmy od tego, że od 20 lat, czyli od powstania ustawy o pomocy społecznej, nikt nie patrzył na ten obszar strategicznie i nie planował zmian przyszłościowo. Mieliśmy mniejsze nowelizacje, również ważne, ale nie było żadnej spójnej propozycji co do kierunku zmian. To jest dzisiaj celem prac toczących się dalej w ministerstwie i zespole ds. reformy systemu pomocy społecznej. Chcemy jako rząd wspólnie z samorządami i stroną społeczną wypracować strategię działań na najbliższe lata.

W nowelizacji, którą wypracowaliśmy w dotychczasowych pracach i aktualnie skierowaliśmy do konsultacji społecznych, najważniejsze jest położenie nacisku na to, by jak najszerszy dostęp do usług społecznych był w miejscu zamieszkania. Domy pomocy społecznej powinny być ostateczną opcją w momencie, gdy inne możliwości się wyczerpią.

Nowelizacja ustawy kładzie nacisk na rozwój mieszkalnictwa wspomaganego, bo może ono już dzisiaj w wielu sytuacjach być alternatywą dla pobytu w DPS.

PAP: Czyli po zmianach dostęp do domów pomocy społecznej będzie trudniejszy?

K.N.: Dla nas ważne jest to, żeby dostęp do opieki był szeroki, w zależności od potrzeb. Wsparcie można świadczyć w sposób środowiskowy za pomocą usług opiekuńczych lub właśnie w mieszkaniu wspomaganym. Obecnie obowiązująca ustawa mocniej kładzie jednak nacisk na wsparcie w domu pomocy społecznej. Chcemy to przynajmniej wyrównać, by osoba potrzebująca miała możliwość jak najdłużej być w swoim środowisku, jak najbliżej swojej rodziny, znajomych i sąsiadów – oczywiście z odpowiednim wsparciem.

Z drugiej strony projektujemy przepisy, żeby w sytuacjach pilnych, kiedy zagrożone jest zdrowie i życie człowieka, było możliwe jak najszybsze skierowanie go do domu pomocy społecznej. W tym czasie samorząd będzie mógł się przyjrzeć sytuacji danej osoby w miejscu zamieszkania i na przykład dostosować lokal do niepełnosprawności, która mogła się pojawić.

Domy pomocy społecznej są teraz jednym z filarów opieki długoterminowej, dlatego stabilność i bezpieczeństwo tego wsparcia są dla nas ważne.

PAP: Co oznaczają sytuacje pilne, w których dostęp do DPS-u ma być szybki?

K.N.: Nie wchodzimy tak głęboko w kompetencje pracowników pomocy społecznej, bo to będzie dotyczyło indywidualnych przypadków. Zawsze, kiedy ośrodek pomocy społecznej będzie widział, że w danej sytuacji nie ma narzędzi, żeby zaopiekować się daną osobą, dostęp do domu pomocy społecznej powinien być zapewniony, tak jak to dzisiaj jest w ustawie. Proponowany zapis brzmi: „W szczególnie uzasadnionych przypadkach, gdy zwłoka w udzieleniu całodobowej opieki stwarza bezpośrednie zagrożenie dla życia lub zdrowia, dopuszcza się umieszczenie tej osoby w domu pomocy społecznej w trybie pilnym”.

PAP: Jak w takim razie będzie wyglądała opieka nad osobą, która potrzebuje stałej pomocy? Jakie konkretnie wsparcie otrzyma w pierwszej kolejności?

K.N.: To jest już dzisiaj w ustawie opisane, bo usługi opiekuńcze są obowiązkowym zadaniem dla samorządów. Problem polega na tym, że w dalszym ciągu prawie 300 gmin w ogóle ich nie realizuje. Twierdzą, że nie mają takich potrzeb. Musi zmienić się podejście, jeśli chodzi o kolejność otrzymywania wsparcia, dlatego ustawa jasno wskazuje, co powinno się zadziać przed skierowaniem danej osoby do domu pomocy społecznej. To też sygnał dla obywateli, by byli świadomi, że mają prawo do innych form opieki.

PAP: Tylko czy będą wystarczające kadry do świadczenia pomocy w formie środowiskowej? Już teraz mówi się, że pracowników pomocy społecznej jest coraz mniej, a na indywidualną pomoc czeka się bardzo długo.

K.N.: To jest bardzo ważne pytanie, ale odpowiedziałabym tak: rzadziej trafiają do nas sygnały o braku kadr, częściej, że takie wsparcie w ogóle nie jest oferowane. Trudno sobie wyobrazić, że w samorządach, które nie świadczą w ogóle usług opiekuńczych, nie znaleziono ani jednej opiekunki. Uważamy, że czasami to nie jest kwestia braku kadr, tylko niestety braku chęci, by pójść w tym kierunku. Również my jako ministerstwo przewidujemy dodatkowe środki na szkolenia opiekunów i opiekunek.

Koszt pobytu w domu pomocy społecznej to dzisiaj średnio ponad 7 tysięcy złotych, z czego w 85 proc. przypadków za pobyt osób w DPS płacą samorządy. A więc wszędzie tam, gdzie można zorganizować opiekę inaczej, w formie środowiskowej, środki te powinny być kierowane najpierw właśnie na ten cel.

PAP: To jak przekonać niezdecydowane gminy do rozwoju usług opiekuńczych? Perspektywy demograficzne pokazują, że zapotrzebowanie na każdą formę wsparcia będzie coraz większe. Czy nowe przepisy odpowiadają na ten problem?

K.N.: Mówimy o obszarze dotyczącym kilku różnych grup. W przypadku osób z niepełnosprawnościami kluczowe znaczenie będzie miała ustawa o asystencji osobistej, która będzie obowiązywać jako powszechna usługa. Dla części osób z niepełnosprawnościami wsparcie w mieszkaniu lub mieszkaniu wspomaganym może być już tym docelowym. Kwestia usług opiekuńczych jest też niezwykle ważna. Jeśli argumenty opierające się na zasadności tych usług nie są wystarczająco przekonujące, to dochodzi również kwestia finansowa i profilaktyczna – odpowiednie wsparcie w momencie, gdy wsparcie środowiskowe jest możliwe, jest tańsze.

Również ministerstwo co roku realizuje programy, dzięki którym można pozyskiwać środki, chociażby na rozwój usług opiekuńczych. Dodatkowo przewidujemy środki na rozwój kręgów wsparcia – działania fakultatywnego dla samorządów, środki na rozwój mieszkań treningowych i wspomaganych. Zapewniamy finansowanie specjalistycznych usług opiekuńczych. Rozmowa z samorządami jest ważna w tym procesie – mamy w ramach konsultacji zaplanowane kolejne spotkania ze związkami samorządowymi.

PAP: Przykładem, jeśli chodzi o rozwój mieszkań wspomaganych i treningowych, jest Gdańsk.

K.N.: Gdańsk stworzył mieszkania wspomagane, które nie działają na podstawie ustawy o pomocy społecznej, tylko są częścią budownictwa społecznego Gdańska. I rzeczywiście, tworząc przepisy ustawowe, wzorowaliśmy się również na Gdańsku, dlatego zmieniamy zapisy tak, by wsparcie w mieszkaniu wspomaganym mogło być świadczone również całodobowo. Dzisiaj ustawa tego nie przewiduje.

PAP: Wracając jeszcze do kadr, jakie propozycje dla pracowników pomocy społecznej znalazły się w tym projekcie?

K.N.: To na przykład umożliwienie superwizji dla wszystkich pracowników pomocy społecznej, nie tylko dla pracowników socjalnych. Wprowadzimy standardy szkoleń z bezpieczeństwa, będzie też ustawowo uregulowane, do kiedy powinna być przyznawana podwyżka przy awansie zawodowym. Niestety, z racji tego, że teraz nie ma tego zapisanego wprost, podwyżki bywają czasami odkładane na święty nigdy.

PAP: Projekt zakłada też zmiany w opłatach za pobyt w domu pomocy społecznej.

K.N.: Tak, aktualizujemy katalog osób, które powinny ponosić koszty za dom pomocy społecznej w momencie, gdy dana osoba sama nie może zapłacić. Dopisujemy do niego osoby, które podpisały z mieszkańcem DPS umowę dożywocia i zobowiązały się do zapewnienia mu opieki. W katalogu znajdą się też osoby, które w ciągu ostatnich 10 lat przejęły nieruchomość od danej osoby. Chcemy ochronić seniorów przed oszustwami, kiedy to pozbywają się swoich mieszkań, a potem trafiają do domu pomocy społecznej.

PAP: Co ważnego jeszcze zmieni nowelizacja tej ustawy?

K.N.: Chcemy też zmienić przepisy tak, by do domów pomocy społecznej mogli być kierowani tylko dorośli. To jest bardzo ważne, bo dotyczy jednej z najbardziej wrażliwych grup społecznych, czyli dzieci z niepełnosprawnościami. Stoję na stanowisku, że mamy system, który jest kierowany i skrojony pod potrzeby dzieci – to system wspierania rodziny i pieczy zastępczej. W ramach niego opisane jest wsparcie w postaci pieczy rodzinnej, ale również formy wsparcia instytucjonalnego, takie jak domy dziecka czy regionalne placówki opiekuńczo-wychowawcze.

PAP: Kiedy zmiany wejdą w życie?

K.N.: Chciałabym, by stało się to w tym roku. Teraz jesteśmy na etapie konsultacji, chcemy, żeby przed wakacjami projekt znalazł się na posiedzeniu Rady Ministrów, a po wakacjach w Sejmie. Natomiast ostateczny kalendarz zależny będzie od przebiegu konsultacji oraz uzgodnień międzyresortowych.

Rozmawiała Karolina Kropiwiec