Sztuczna inteligencja wkracza do szkół. MEN: Chat GPT ma pomagać uczniom, stanowić wsparcie dla nauczycieli i organizować pracę szkoły

• Chat GPT – co to takiego i w jaki sposób może wspierać proces edukacji?
• Czy to już koniec samodzielnego pisania wypracowań i odrabiania zadań domowych przez uczniów?
• Chat GPT może być przydatnym narzędziem w nauce przez uczniów krytycznego myślenia
• ChatGPT istotnym punktem „Polityki Cyfrowej Transformacji Edukacji”

Chat GPT – co to takiego i w jaki sposób może wspierać proces edukacji?

Jak wynika z artykułu przygotowanego przez Ministerstwo Edukacji Narodowej, pt. „Chat GPT w szkole. Szanse i zagrożenia” – Chat GPT jest sztuczną inteligencją stworzoną przez OpenAI, której celem jest udzielanie odpowiedzi i pomoc w różnych dziedzinach, w zależności od potrzeb użytkowników. Jej funkcje obejmują m.in. tłumaczenie języków, generowanie tekstu, odpowiedzi na pytania oraz rozpoznawanie mowy. Wykorzystuje ona w tym celu ogromne ilości danych, co pozwala jej na coraz bardziej skuteczne i precyzyjne działanie. 

W ocenie MEN – Chat GPT może okazać się bardzo pożytecznym narzędziem wspierającym proces nauczania (a więc pracy nauczycieli), jak i uczenia się (a więc stanowić również wsparcie dla uczniów), ponieważ:

• wytłumaczy krok po kroku, co należy zrobić, aby rozwiązać zadanie matematyczne,

• stworzy plan wypracowania lub napisze kilka pierwszych zdań tekstu,

• przeanalizuje tekst ucznia, niekoniecznie przypominający rozprawkę, i wyłowi z niego argumenty, dzięki czemu autor będzie wiedział, jak poprawić pierwotny materiał i nauczy się argumentowania,

• pomoże udoskonalić tekst (także obcojęzyczny), wskazując fragmenty, które wymagają poprawy,

• wygeneruje zdania, w których wskazane słowo występuje w różnych kontekstach, dzięki czemu uczeń utrwali sobie różne konstrukcje językowe,

• streści za długie notatki albo rozwinie zapiski zbyt ogólne (jedni uczniowie notują każde słowo nauczyciela, inni z kolei zapisują jedynie główne hasła, z których trudno później cokolwiek wywnioskować),

• wyjaśni prostym językiem skomplikowane zagadnienia,

• udzieli wskazówek dotyczących koncepcji projektu, który uczniowie przygotowują w ramach zajęć, i pokaże przykłady podobnych projektów,

• powie, jak poprawić kod, który piszą uczniowie interesujący się programowaniem,

• przygotuje quizy, testy i inne materiały edukacyjne, które ułatwią naukę,

• zaplanuje trening dla uczestników lekcji wychowania fizycznego,

• przygotuje zaproszenie na szkolną uroczystość, jak również

• stworzy konspekt zajęć.

Czy to już koniec samodzielnego pisania wypracowań i odrabiania zadań domowych przez uczniów?

Wielu uczniów wykorzystuje Chat GPT w dużo szerszym zakresie niż wyżej wskazany, zlecając mu odrabianie zadań domowych, a w szczególności pisanie wypracowań. Stanowi to niebezpieczny proceder, ponieważ wysługując się, w ten sposób sztuczną inteligencją – uczniowie nie nabędą kompetencji, które będą im niezbędne w życiu dorosłym, a ponadto – odpowiedzi udzielane przez sztuczną inteligencję nie zawsze są prawidłowe. Sytuacja ta stanowi duże wyzwanie dla nauczycieli, którzy zastanawiają się w jaki sposób rozpoznawać czy wypracowanie zostało napisane przez ucznia czy przez Chat GPT. 

Celem zażegnania powyższego problemu – w środowisku szkolnym padają propozycje, żeby uczniowie pisali wypracowania w szkole, mając do dyspozycji jedynie długopis i kartkę. Wiązałoby się to jednak z koniecznością wygospodarowania przez nauczycieli dodatkowego czasu na pisanie przez uczniów wypracowań w godzinach zajęć lekcyjnych, ponieważ trudno byłoby oczekiwać od uczniów, żeby w tym celu, pozostawali w szkole poza tymi godzinami. 

Chat GPT sam podpowiada zatem nauczycielom, w jaki sposób powinni weryfikować czy uczeń sam (czy z jego pomocą) napisał pracę:

„Aby upewnić się, że praca szkolna jest dziełem ucznia, warto zwrócić uwagę na kilka rzeczy: 

1. Sprawdź, czy praca jest napisana w stylu, który odpowiada poziomowi ucznia. Czy zdania są zrozumiałe i poprawne gramatycznie? 

2. Warto porozmawiać z uczniem o pracy i zapytać o szczegóły, które są w niej zawarte. Czy uczeń może powiedzieć coś więcej na jej temat i odpowiedzieć na pytania dotyczące konkretnej tematyki?

3. Możesz także sprawdzić pracę za pomocą narzędzi do wykrywania plagiatów, aby upewnić się, że nie zawiera ona fragmentów skopiowanych z innych źródeł. 

[...] Pamiętaj, że szkolne wypracowanie powinno być wynikiem pracy ucznia, a nie narzędzia sztucznej inteligencji. Odpowiednie zachęcanie i wsparcie ze strony nauczyciela oraz wyjaśnienie uczniom, jak korzystać z takich narzędzi w sposób odpowiedzialny i etyczny, może pomóc w zapobieganiu potencjalnym nadużyciom.”

Wśród środowisku prawniczym pojawiają się natomiast głosy, że zasady wykorzystywania przez uczniów sztucznej inteligencji przy odrabianiu prac domowych (wprowadzające np. zakaz używania Chat GPT przy pisaniu przez uczniów wypracowań) – powinny zostać uregulowane w statucie szkoły – a zwłaszcza w jego zapisach dotyczących szczegółowych warunków i sposobu oceniania wewnątrzszkolnego uczniów (o których mowa w art. 98 ust. 1 pkt 8 ustawy z dnia 14.12.2016 r. – Prawo oświatowe).

Chat GPT może być przydatnym narzędziem w nauce przez uczniów krytycznego myślenia

MEN zwraca uwagę, że sztuczna inteligencja, może odegrać w procesie edukacyjnym istotną rolę w nauce przez uczniów krytycznego myślenia, które – obok kreatywności, komunikacji i kooperacji – stanowi jedną z tzw. kompetencji 4K, nazywanych również miękkimi kompetencjami przyszłości. Właśnie te kompetencje odróżniają ludzi od sztucznej inteligencji i – jako pożądane przez pracodawców – są gwarantem sukcesu w życiu zawodowym.¹

W celu rozwoju u uczniów kompetencji krytycznego myślenia z wykorzystaniem Chat GPT, nauczyciel może poprosić uczniów o przygotowanie – z pomocą sztucznej inteligencji – artykułów na różne tematy, a następnie o krytyczne odniesienie się do nich i zweryfikowanie uzyskanych informacji z innych źródeł. Drugim ze sposobów wykorzystania sztucznej inteligencji w nauce krytycznego myślenia przez uczniów, na który wskazuje MEN jest – rozdawanie uczniom, przez nauczycieli, tekstów napisanych przez Chat GPT, które zawierają błędy i polecanie im znalezienia jak największej liczby pomyłek i nieścisłości.

ChatGPT istotnym punktem „Polityki Cyfrowej Transformacji Edukacji”

„Polityka Cyfrowej Transformacji Edukacji” to strategiczny dokument wyznaczający ramy polityki państwa i działań, które są niezbędne do przeprowadzenia cyfrowej transformacji edukacji, nad którym aktualnie pracuje resort edukacji. W sierpniu 2024 r. projekt uchwały Rady Ministrów w sprawie ustanowienia „Polityki Cyfrowej Transformacji Edukacji” został skierowany do konsultacji publicznych, opiniowania i uzgodnień międzyresortowych. Uwagi i opinie do niego, mogły być zgłaszane do 28 sierpnia 2024 r. Jako niezbędny dokument, bez którego Polska nie uzyska środków na finansowanie  działań związanych z cyfryzacją polskiego systemu edukacji z Unii Europejskiej, wymaga on jeszcze zaaprobowania przez Komisję Europejską. 

Jednym z istotnych założeń Polityki jest wypracowanie rozwiązań, które wprowadzą generatywną sztuczną inteligencję, jaką jest ChatGPT, do placówek edukacyjnych. Jak wynika z Polityki – wdrożenie to, ma odbyć się „w sposób, który będzie dla procesów edukacyjnych korzystny, przy minimalizacji ryzyka zagrożeń i naruszeń etycznych.” W ocenie resortu – wymaga to zarówno regulacji legislacyjnych, jak i edukacyjnego wsparcia nauczycieli. Zgodnie z Polityką – ChatGPT ma stanowić wsparcie nauczyciela i pomoc w edukacyjnym i osobowym rozwoju ucznia, a także w organizacji pracy szkoły. Dostrzegając zalety wprowadzenia wykorzystania sztucznej inteligencji w szkole, która – jak wskazuje MEN w pkt IV.3 Polityki – może np. pomóc nauczycielowi w personalizacji nauczania i organizowaniu indywidualnej pomocy dla uczniów, tworzeniu zasobów edukacyjnych czy tłumaczeniach oraz odpowiednio wykorzystana – pomóc uczniom, wspierając ich w zrozumieniu materiału i uczeniu się, resort zauważa również zagrożenia z tym związane. Wymienia się wśród nich m.in. utratę prywatności i bezpieczeństwa danych oraz podatność na błędy i szerzenie dezinformacji. Niemniej – ze względu na fakt, iż sztuczna inteligencja jest już obecnie wykorzystywana przez uczniów, dotarła do szkół i do nauczycieli –MEN zakłada wdrożenie jej w edukacji, w przynajmniej czterech poniższych etapach: 

1. W podstawie programowej mają zostać wzmocnione odpowiednie odniesienia do nowych technologii (w tym sztucznej inteligencji), uwzględniające ich walory edukacyjne oraz przewidywane osiągnięcia uczniów,

2. Mają zostać opracowane programy i sylabusy szkoleń, przygotowujące nauczycieli do zajęć prowadzonych z wykorzystaniem nowych technologii (w tym sztucznej inteligencji),

3. Mają być przeprowadzane regularne badania i testy diagnostyczne, w celu oceny poziomu osiągnięć uczniów w zakresie wiedzy i umiejętności dotyczących umiejętności cyfrowych, w szczególności informatycznych oraz

4. Organy prowadzące szkoły lub inne inicjatywy na szczeblu centralnym i lokalnym (np. projekty unijne) mają zapewnić szkołom odpowiednie wyposażenie do zajęć ze wspomnianymi technologiami. Działania te z kolei mają monitorowaniu i koordynowaniu przez MEN i MC w celu zapewnienia równego dostępu uczniów do nowoczesnych technologii (w tym sztucznej inteligencji) i uniknięcia nierównomiernego wyposażenia szkół, a przez MEN i MNiSW – w celu zapewnienia odpowiedniego kształcenia nauczycieli w tym zakresie.

¹ J. Lamri, „Kompetencje XXI wieku. Kreatywność, komunikacja, krytyczne myślenie, kooperacja”, Wolters Kluwer, Warszawa 2021

Podstawa prawna:

Projekt uchwały Rady Ministrów w sprawie ustanowienia „Polityki Cyfrowej Transformacji Edukacji” (numer projektu w wykazie prac legislacyjnych i programowych Rady Ministrów: ID50)

Ustawa z dnia 14.12.2016 r. – Prawo oświatowe (t.j. Dz.U. z 2024 r., poz. 737)