Jak nie płacić zachowku? Prawo przewiduje kilka możliwości

• Pominięcie w testamencie nie pozbawia zachowku
• Kto nie może żądać zachowku?
• Jak można zgodnie z prawem wyłączyć zachowek?
• Wydziedziczenie może pozbawić zachowku, ale potrzebny jest powód
• Przyczyna wydziedziczenia powinna wynikać z testamentu.
• Można zrzec się samego zachowku
• Darowizna przed śmiercią a zachowek
• Umowa dożywocia a zachowek
• Niegodność dziedziczenia pozbawia również zachowku
• Zachowek można obniżyć, rozłożyć na raty lub odroczyć płatność
• Nie ma jednego sposobu na uniknięcie zachowku

Pominięcie w testamencie nie pozbawia zachowku

Spadkodawca może w testamencie zdecydować, że cały majątek otrzyma tylko jedna osoba. Wbrew obiegowej opinii nie oznacza to jednak automatycznie, że pozostali najbliżsi zostaną bez żadnych praw.

Temu właśnie służy zachowek. Zgodnie z art. 991 Kodeksu cywilnego mogą być do niego uprawnieni zstępni, małżonek oraz rodzice spadkodawcy, o ile w konkretnym przypadku dziedziczyliby po nim z ustawy.

Zachowek nie daje przy tym prawa do przejęcia konkretnego składnika spadku. Co to oznacza w praktyce? Osoba uprawniona nie może na tej podstawie domagać się np. połowy mieszkania czy samochodu. Co do zasady przysługuje jej roszczenie o zapłatę odpowiedniej sumy pieniężnej.

Przepisy wskazują wysokość zachowku.Wynosi ona:

• połowę wartości udziału, który przypadłby danej osobie przy dziedziczeniu ustawowym,
• dwie trzecie tego udziału, jeżeli uprawniony jest trwale niezdolny do pracy albo uprawniony zstępny jest małoletni.

Przykład: spadkodawca pozostawia żonę i jedno dorosłe dziecko, ale cały majątek zapisuje w testamencie żonie. Przy dziedziczeniu ustawowym dziecku przypadłaby połowa spadku. Co do zasady jego zachowek odpowiada więc połowie wartości tego udziału, czyli jednej czwartej wartości stanowiącej podstawę jego obliczenia.

Kto nie może żądać zachowku?

Katalog osób chronionych przez przepisy jest ograniczony. Prawo do zachowku może przysługiwać:

• dzieciom, wnukom i innym zstępnym,
• małżonkowi,
• rodzicom spadkodawcy – jeżeli w danej sytuacji byliby powołani do dziedziczenia z ustawy.

Uwaga! Prawo do zachowku nie przysługuje natomiast np. rodzeństwu tylko z tego powodu, że brat lub siostra dziedziczyliby ustawowo.

Zgodnie z przepisami nie każda osoba należąca do jednej z trzech wymienionych grup otrzyma również zachowek w każdym przypadku. Kluczowe jest ustalenie, czy byłaby powołana do spadku z ustawy oraz czy nie wystąpiła okoliczność wyłączająca jej uprawnienie.

Jak można zgodnie z prawem wyłączyć zachowek?

Kodeks cywilny przewiduje rozwiązania, których skutkiem może być utrata prawa do zachowku albo zmiana podstawy jego obliczenia. Wymienić należy przede wszystkim:

• wydziedziczenie,
• umowa o zrzeczenie się dziedziczenia albo prawa do zachowku,
• uznanie uprawnionego za niegodnego dziedziczenia,
• odpowiednio ukształtowane rozporządzenia majątkiem dokonane jeszcze za życia.

Ważne! Każde z tych rozwiązań wywołuje jednak inne skutki prawne.

Wydziedziczenie może pozbawić zachowku, ale potrzebny jest powód

Jednym ze sposobów pozbawienia najbliższej osoby zachowku jest wydziedziczenie. Trzeba jednak pamiętać o pewnej kwestii. Nie wystarczy zapisać w testamencie, że dziecko czy małżonek nic nie dostanie.

Prawo pozwala na wydziedziczenie spadkobierców tylko w przypadkach określonych w ustawie. Zgodnie z art. 1008 Kodeksu cywilnego może ono nastąpić, jeżeli uprawniony do zachowku:

• wbrew woli spadkodawcy uporczywie postępuje w sposób sprzeczny z zasadami współżycia społecznego,
• dopuścił się względem spadkodawcy albo jednej z jego najbliższych osób umyślnego przestępstwa przeciwko życiu, zdrowiu lub wolności albo rażącej obrazy czci,
• uporczywie nie dopełnia względem spadkodawcy obowiązków rodzinnych.

Przyczyna wydziedziczenia powinna wynikać z testamentu.

Istotne jest, że przyczyny te mają charakter zamknięty. Warto podkreślić, że w praktyce oznacza to, że sam konflikt rodzinny, zerwanie kontaktu czy przekonanie spadkodawcy, że jedna osoba „nie zasługuje” na majątek, nie muszą jeszcze spełniać ustawowych warunków wydziedziczenia.

Istotne jest również przebaczenie. Zgodnie z art. 1010 Kodeksu cywilnego spadkodawca nie może wydziedziczyć uprawnionego do zachowku, jeżeli mu przebaczył.

Można zrzec się samego zachowku

Inną opcją jest umowa między przyszłym spadkodawcą a osobą, która potencjalnie mogłaby po nim dziedziczyć. W przeciwieństwie do wydziedziczenia nie jest to jednostronna decyzja właściciela majątku. Potrzebna jest natomiast zgoda obu stron.

Kodeks cywilny pozwala na zawarcie umowy o zrzeczenie się dziedziczenia lub zrzeczenia wyłącznie do prawa do zachowku – w całości albo w części.Osoba może więc zachować możliwość dziedziczenia, a jednocześnie wcześniej zrezygnować z przyszłego roszczenia o zachowek.Umowa wymaga formy aktu notarialnego.

Przykład: rodzic chce przekazać przedsiębiorstwo jednemu z dzieci, a drugiemu wcześniej przekazał znaczny majątek. Rodzic i drugie dziecko mogą, jeżeli oboje tego chcą, zawrzeć u notariusza umowę dotyczącą zrzeczenia się prawa do zachowku. Nie da się jednak jednostronnie zmusić dziecka do jej podpisania.

Darowizna przed śmiercią a zachowek

Innym rozwiązaniem jest przekazanie majątku jeszcze za życia. Sama darowizna nie oznacza jednak automatycznie, że po śmierci darczyńcy nikt nie będzie mógł domagać się zachowku.Przy jego obliczaniu do spadku dolicza się bowiem określone darowizny. To, czy konkretne przysporzenie zostanie uwzględnione, zależy m.in. od tego, komu i kiedy przekazano majątek.

Szczególne znaczenie ma art. 994 Kodeksu cywilnego. Zgodnie z nim przy obliczaniu zachowku nie dolicza się m.in. darowizn dokonanych przed więcej niż dziesięciu laty, licząc wstecz od otwarcia spadku, na rzecz osób niebędących spadkobiercami ani uprawnionymi do zachowku. Oznacza to, że obiegowe stwierdzenie, że po dziesięciu latach darowizna nie liczy się do zachowku, jest zbyt daleko idącym uproszczeniem. Dziesięcioletnia reguła nie działa w ten sam sposób wobec każdego obdarowanego.

Umowa dożywocia a zachowek

Warto wspomnieć również o umowie dożywocia. Ma ona znaczenie w przypadku nieruchomości. Nie jest ona jednak tym samym co darowizna.

Właściciel przenosi własność nieruchomości na nabywcę w zamian za zapewnienie mu dożywotniego utrzymania. Zakres obowiązków stron zależy od umowy i przepisów Kodeksu cywilnego.Ponieważ dożywocie jest umową odpłatną, przeniesienie nieruchomości na jej podstawie co do zasady nie jest traktowane jak darowizna.

Przykład: matka przekazuje córce mieszkanie w drodze zwykłej darowizny. Taka czynność może później wpływać na rozliczenie zachowku. Jeżeli natomiast strony zawierają rzeczywistą umowę dożywocia, w której córka w zamian za nieruchomość zobowiązuje się zapewnić matce dożywotnie utrzymanie, skutki dla zachowku są odmienne.

Niegodność dziedziczenia pozbawia również zachowku

Prawo przewiduje jeszcze jedno rozwiązanie. Spadkobierca może zostać uznany przez sąd za niegodnego dziedziczenia.Dotyczy to przypadków wskazanych w art. 928 Kodeksu cywilnego. Przepis ten wskazuje na popełnienie umyślnie ciężkiego przestępstwa przeciwko spadkodawcy czy określonych działań dotyczących testamentu.

Niegodność dziedziczenia może zostać stwierdzona także w określonych przypadkach uporczywego uchylania się od wykonywania wobec spadkodawcy obowiązku alimentacyjnego albo obowiązku pieczy nad nim.Nie jest to jednak decyzja samego spadkodawcy.

Jak to wygląda w praktyce? Stwierdzenie niegodności dziedziczenia następuje na mocy orzeczenia sądu i prowadzi do traktowania danej osoby tak, jakby nie dożyła otwarcia spadku. W praktyce oznacza to, że nie ma ona prawa do zachowku.

Zachowek można obniżyć, rozłożyć na raty lub odroczyć płatność

Warto wspomnieć, że prawo przewiduje dodatkowe rozwiązania dla osób zobowiązanych do zapłaty zachowku.Na podstawie art. 997¹ Kodeksu cywilnego zobowiązany może żądać:

• odroczenia terminu zapłaty zachowku,
• rozłożenia zachowku na raty,
• a w wyjątkowych przypadkach również obniżenia zachowku.

Sąd podejmuje decyzję po uwzględnieniu sytuacji osobistej i majątkowej zarówno osoby uprawnionej do zachowku, jak i osoby zobowiązanej do jego zapłaty.

Nie ma jednego sposobu na uniknięcie zachowku

Skuteczność poszczególnych rozwiązań zależy od sytuacji rodzinnej, rodzaju majątku, dokonanych wcześniej darowizn oraz tego, kto byłby spadkobiercą ustawowym.Samo sporządzenie testamentu i pominięcie w nim dziecka lub małżonka co do zasady nie wystarczy. Darowizna również nie gwarantuje wyłączenia przyszłych roszczeń.

Prawo przewiduje natomiast konkretne instytucje, które mogą prowadzić do utraty prawa do zachowku – m.in. prawidłowe wydziedziczenie, zrzeczenie się zachowku czy stwierdzenie niegodności dziedziczenia. W przypadku rozporządzania nieruchomością inne skutki niż darowizna może mieć również rzeczywista umowa dożywocia.