800 plus tylko dla najmniej zarabiających, emerytura od 67 roku życia dla wszystkich. Ekonomiści napisali plan ratunkowy dla polskich finansów publicznych

• Budżetowy S.O.S. – jak wyciągnąć Polskę z finansowej pułapki?
• Diagnoza: Żyjemy ponad stan, a winne nie są tylko zbrojenia
• Recepta: Bolesne, ale konieczne cięcia zamiast nowych podatków
• Skutki reform: Wyższe emerytury i pełniejsze portfele

Budżetowy S.O.S. – jak wyciągnąć Polskę z finansowej pułapki?

W dniu 20 stycznia 2026 r. opublikowano raport "BUDŻETOWY S.O.S. Jak wyprowadzić finanse publiczne na prostą w ciągu 3 lat. Diagnoza, narzędzia, plan działania", przygotowany przez ekonomistów dwóch fundacji: Warsaw Enterprise Institute i Forum Obywatelskiego Rozwoju (to fundacja założona przez Leszka Balcerowicza).

Diagnoza: Żyjemy ponad stan, a winne nie są tylko zbrojenia

Z raportu wyłania się ponury obraz stanu państwowej kasy. W lipcu 2024 roku Polska po raz trzeci w historii została objęta procedurą nadmiernego deficytu, co oznacza, że nasza polityka budżetowa jest nie do utrzymania. Choć politycy często tłumaczą puste kieszenie koniecznością modernizacji armii, autorzy raportu obalają ten mit: zbrojenia odpowiadają jedynie za 25 proc. wzrostu wydatków w ostatnich latach, podczas gdy aż 40 proc. tego wzrostu to efekt transferów pieniężnych, takich jak programy socjalne.

Główne punkty diagnozy zawartej w Raporcie to:
• Rekordowe wydatki budżetowe: W 2025 roku Polska stała się liderem wydatków w naszym regionie, przeznaczając na funkcjonowanie państwa ponad 50 proc. PKB,
• Puchnący dług publiczny: Bez reform zadłużenie kraju, które przed pandemią wynosiło 45 proc. PKB, może skoczyć do niemal 76 proc. PKB do 2030 roku,
• Demograficzna zapaść: Przy dzietności na poziomie zaledwie 1,12 dziecka na kobietę, obecny system emerytalny zmierza ku matematycznemu załamaniu. Jeśli nic nie zrobimy, przyszli emeryci będą otrzymywać jedynie jedną czwartą swojej ostatniej pensji,
• Ukrywanie długów: Raport wytyka rządom stosowanie „kreatywnej księgowości”, czyli wyprowadzanie wydatków do funduszy poza budżetem (np. w BGK), co sprawia, że obywatele nie znają prawdziwego stanu finansów kraju.

Recepta: Bolesne, ale konieczne cięcia zamiast nowych podatków

Autorzy raportu przekonują, że jedyną skuteczną drogą do uzdrowienia sytuacji jest radykalne ograniczenie wydatków konsumpcyjnych, a nie podnoszenie podatków, które w czasie spowolnienia gospodarczego mogłoby nas wpędzić w recesję. Plan stabilizacji na lata 2026–2029 zakłada, że aż 80 proc. oszczędności powinno pochodzić z lepszego zarządzania pieniędzmi państwa.

Co konkretnie proponują Autorzy Raportu?

1. Reforma 800+: Odejście od wypłat dla każdego na rzecz wsparcia celowanego. Rekomendowane jest wprowadzenie progu dochodowego dla świadczenia wychowawczego (potocznie 800+) na poziomie płacy minimalnej na osobę w gospodarstwie domowym.
Analityk FOR Mateusz Michnik poinformował, że w raporcie przygotowano dwa warianty - „łagodny” i „ostry”. Jedną z propozycji jest ograniczenie grupy beneficjentów programu 800+. Jak tłumaczył, celem jest by świadczenie otrzymywały tylko najuboższe gospodarstwa domowe. W wariancie „ostrym” proponują oni redukcję beneficjentów programu o połowę. W lżejszym scenariuszu oszacowano, że jest to 13,4 mld zł korzyści dla budżetu, a w ostrzejszym - 30 mld zł.

2. Likwidacja „politycznych” dodatków do emerytur i rent: Autorzy rekomendują skasowanie 13. i 14. emerytury, co odciążyłoby budżet o kolejne 44 mld zł.
Zdaniem Autorów Raportu są to świadczenia o charakterze politycznym, niezwiązane z wypracowanym kapitałem emerytalnym, co demoralizuje system ubezpieczeń społecznych i zniechęca do dłuższej aktywności zawodowej.

3. Ustanowienie równego wieku emerytalnego na poziomie 67 lat dla kobiet i mężczyzn jest według ekspertów niezbędne, by system ZUS przetrwał. Oszczędności z tego tytułu to ok. 50 mld zł rocznie.
Raport wskazuje, że:
- przeciętna długość życia w Polsce w 2023 roku wyniosła prawie 79 lat, wówczas gdy jeszcze w 1993 roku były to niespełna 72 lata.
- w Polsce kobiety mogą przechodzić na emeryturę najwcześniej w skali Unii Europejskiej, bo już w wieku 60 lat. Mężczyźni muszą pracować o 5 lat więcej, mimo że żyją średnio o 7 lat krócej.
- Polska posiada jeden z najniższych wskaźników urodzeń, jedynie 1,12 dziecka na kobietę, gdzie próg zastępowalności pokoleń to około 2,177.
- zróżnicowanie wieku emerytalnego to relikt przeszłości, a obecnie w coraz większej ilości państw wartość ta poddawana jest zrównaniu. Stopniowe zmiany na wzór duński, są na tym polu wskazane w sytuacji Polski.

4. Wielka prywatyzacja: Sprzedaż państwowych spółek, które nie są strategiczne (np. z sektora hotelarskiego czy chemicznego), mogłaby przynieść 75 mld zł na spłatę długu.

5. Koniec z „dopłatami do kredytów”: Raport ostro krytykuje programy typu „Bezpieczny Kredyt 2%”, które zamiast pomagać, podbijają ceny mieszkań i nabijają zyski deweloperom.

6. Weryfikacja programów: „Aktywny Rodzic” i „Renta Wdowia”. Raport rekomenduje:
- Zawieszenie naboru do programu „Aktywny Rodzic” i przekierowanie środków na budowę żłobków (podaż usług, a nie transfer gotówki).
- Rewizja zasad „Renty Wdowiej” – wprowadzenie kryterium dochodowego, aby pomoc trafiała do ubogich wdów/wdowców, a nie kumulowała świadczenia osób zamożnych.

7) Racjonalizacja zatrudnienia i płac w sektorze publicznym. Rekomendowane są tu dwa działania:
- wprowadzenie na lata 2026–2027 zamrożenia nominalnego funduszu wynagrodzeń w państwowej sferze budżetowej (z wyłączeniem personelu medycznego i liniowego wojska).
- równolegle wdrożenie zasady „1 za 2” (zatrudnianie jednego nowego urzędnika na dwóch odchodzących na emeryturę lub zwalnianych).

8) Jednolita stawka podatku VAT bez zwolnień i obniżonych stawek.

9) Likwidacja monopolu państwowego na kasyna online i wprowadzenie modelu licencyjnego dla podmiotów prywatnych.

10) odejście od etatyzmu w obrocie ziemią na rzecz mechanizmów rynkowych. W tym zakresie Raport przynosi 3 rekomendacje:
- Zniesienie moratorium na sprzedaż ziemi. Należy odrzucić plan przedłużenia zakazu sprzedaży ziemi do 2036 roku. Państwowa ziemia powinna trafić w ręce prywatne, co jest najskuteczniejszą formą gwarancji inwestycyjnych. Prywatyzacja zasobów KOWR przyniosłaby budżetowi państwa jednorazowy zastrzyk kapitału (szacowany na 30–50 mld PLN w perspektywie kilku lat), który mógłby zostać przeznaczony na redukcję długu publicznego.

- Otwarcie rynku dla dużych przedsiębiorstw. Należy znieść dyskryminację dużych podmiotów w przetargach. KOWR powinien oferować duże, zwarte kompleksy rolne podmiotom, które przedstawią najlepszy plan inwestycyjny i najwyższą cenę, niezależnie od formy prawnej (rolnik indywidualny vs. spółka). Jest to kluczowe dla zwiększenia produktywności sektora.

- Wieloletnie dzierżawy inwestycyjne z prawem pierwokupu. W przypadkach, gdzie natychmiastowa sprzedaż nie jest możliwa, należy stosować umowy dzierżawy na okres minimum 20–30 lat z zagwarantowanym prawem pierwokupu dla dzierżawcy. Taki model (zbliżony do leasingu) zachęcałby do traktowania dzierżawionej ziemi jak własnej

11) podniesienie konstytucyjnego limitu zadłużenia z 60 proc. PKB do 70 proc. PKB do 2030 roku, a następnie stopniowe obniżanie o 1 proc. PKB przez kolejne 10 lat.

12) Wprowadzenie bonu edukacyjnego.

Skutki reform: Wyższe emerytury i pełniejsze portfele

Wdrożenie tych – na pierwszy rzut oka trudnych – zmian ma przynieść wymierne korzyści dla każdego obywatela. Autorzy raportu podkreślają, że naprawa finansów to nie tylko słupki w Excelu, ale szansa na bogatsze społeczeństwo.

Zdaniem twórców raportu, wdrożeni proponowanych ww. reform przyniesie następujące korzystne dla obywateli skutki:

1) Emerytury będą wyższe o 30–40 proc.: Dłuższa aktywność zawodowa i rezygnacja z doraźnych dodatków na rzecz systemowej waloryzacji sprawią, że realne świadczenia w perspektywie 15 lat będą znacznie wyższe niż w scenariuszu bierności.

2) Wynagrodzenia mogą się podwoić: Stabilny dług to niższe koszty pożyczek dla firm i więcej kapitału na inwestycje. Przy wzroście PKB na poziomie 3,5–4 proc. rocznie, realne płace Polaków mogą się podwoić w ciągu dwóch dekad.

3) Silniejszy złoty i tańsze zakupy: Odpowiedzialna polityka fiskalna to mniejsza presja na wzrost cen (inflację) oraz silniejsza waluta, co przełoży się na ochronę wartości naszych oszczędności.

4) Bezpieczeństwo finansowe: Polska mogłaby szybciej wyjść z unijnej procedury nadmiernego deficytu i uniknąć drastycznych cięć w najważniejszych usługach publicznych w przyszłości.

Alternatywą dla tych działań jest, według źródeł, utrata suwerenności gospodarczej i powszechne ubóstwo osób starszych w nadchodzących dekadach . Raport FOR i WEI to wezwanie do działania, zanim „budżetowa dziura” stanie się niemożliwa do zasypania.

Źródło: Raport "Budżetowy S.O.S. Jak wyprowadzić finanse publiczne na prostą w ciągu 3 lat. Diagnoza, narzędzia, plan działania". Warsaw Enterprise Institute, Forum Obywatelskiego Rozwoju.
Autorami Raportu są:
Mateusz Michnik, analityk ekonomiczny FOR
Andrzej Strojny, analityk WEI
Wojciech Wyszomierski, analityk WEI
Marcin Zieliński, Prezes zarządu i Główny ekonomista FOR