Mąż może zatrudnić żonę, a żona męża. Prawo rodzinne nie stoi na przeszkodzie podległości służbowej w pracy

• Czy mąż może być w pracy kierownikiem żony?
• Zdaniem ZUS więzi rodzinne wykluczają podległość w pracy
• To wola stron decyduje o treści stosunku pracy

Kwestionowanie przez Zakład Ubezpieczeń Społecznych umów zawieranych między pracodawcami a pracownikami jako tytułu do ubezpieczeń społecznych to zagadnienie budzące w praktyce wiele emocji. Uwagę ZUS przyciągają najczęściej te przypadki, w których krótko po ich zawarciu lub istotnej zmianie wysokości wynagrodzenia pracownik okazuje się być długotrwale niezdolny do pracy i rozpoczyna pobieranie przysługujących mu z tego tytułu świadczeń. W grupie osób szczególnie zagrożonych z tego punktu widzenia są kobiety w ciąży, co wielokrotnie stawało się powodem publicznej dyskusji.
W ostatnim czasie Sąd Najwyższy odmówił przyjęcia do rozpoznania skargi kasacyjnej organu rentowego od wyroku Sądu Apelacyjnego w Rzeszowie z 20 czerwca 2024 r. (sygn. akt III AUa 104/24) wydanego w sprawie o podleganie ubezpieczeniom społecznym.

Czy mąż może być w pracy kierownikiem żony?

Sąd Apelacyjny w wyniku rozpoznania sprawy stwierdził, że przepisy ustawy z 26 czerwca 1974 r. – Kodeks pracy nie zawierają ograniczeń dotyczących zatrudnienia na podstawie stosunku pracy między osobami fizycznymi występującymi jako pracownik i pracodawca, pozostającymi w związku małżeńskim czy będącymi członkami rodziny. Konieczną przesłanką istnienia stosunku pracy między małżonkami jest to, aby umówiona praca była świadczona w warunkach właściwych i charakterystycznych dla stosunku pracy, które są określone w art. 22 § 1 Kodeksu pracy. Zgodnie bowiem z tym przepisem przez nawiązanie stosunku pracy pracownik zobowiązuje się do wykonywania pracy określonego rodzaju na rzecz pracodawcy i pod jego kierownictwem oraz w miejscu i czasie wyznaczonym przez pracodawcę, a pracodawca - do zatrudnienia pracownika za wynagrodzeniem. Oznacza to zatem, że konstytutywnymi elementami stosunku pracy są: dobrowolność, osobiste świadczenie pracy w sposób ciągły, podporządkowanie, wykonywanie pracy na rzecz pracodawcy ponoszącego ryzyko związane z zatrudnieniem i odpłatny charakter zatrudnienia.

Zdaniem ZUS więzi rodzinne wykluczają podległość w pracy

Zdaniem organu rentowego więzi rodzinne wykluczają efektywną kontrolę i kierownictwo w ramach podporządkowania pracowniczego, a relacja nadrzędności pracodawcy nie może zaistnieć w relacji między małżonkami. Instytucja małżeństwa silnie determinuje wszystkie wzajemne relacje między małżonkami zobowiązując ich do wzajemnej pomocy i szacunku oraz opierając się na równości praw i obowiązków. W prawidłowym modelu przenika ona wszystkie sfery życia i pozostaje w kolizji z pionową, silną relacją służbowej zależności pracownika od pracodawcy. W ocenie ZUS taka relacja między małżonkami nie jest w stanie zaistnieć bez uszczerbku dla bezwzględnie obowiązujących praw małżonka.

To wola stron decyduje o treści stosunku pracy

Sąd Najwyższy nie podzielił argumentów Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, a odmawiając przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania wskazał, że to wola stron w pierwszej kolejności decyduje o treści stosunków prawnych jakie zawierają. Dla oceny podlegania pracowniczemu tytułowi ubezpieczenia społecznego istotne znaczenie ma rzeczywiste istnienie więzi pracowniczej, na co składa się, po pierwsze, faktyczna realizacja obowiązków wynikających z umowy o pracę, po drugie, możliwość ich zakwalifikowania jako zatrudnienia pracowniczego. Zdaniem Sądu Najwyższego art. 23 ustawy z 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy nie wyłącza pracowniczego zatrudnienia między członkami rodziny, a w orzecznictwie Sądu Najwyższego wielokrotnie potwierdzano już możliwość zatrudnienia między małżonkami, między rodzeństwem czy rodzicami i dziećmi. Zdaniem Sądu w takich przypadkach dla stwierdzenie zatrudnienia osoby bliskiej pracodawcy wymaga jedynie jednoznacznych ustaleń, iż zostały spełnione warunki podjęcia takiego zatrudnienia oraz że miało miejsce wykonywanie obowiązków w sposób charakterystyczny dla stosunku pracy.