Czym jest czynny żal?

W instytucji czynnego żalu przejawia się ochrona interesu finansowego państwa lub samorządu terytorialnego poprzez rezygnację z zastosowania represji karnej wobec sprawcy czynu zabronionego za cenę wyrównania uszczerbku finansowego na skutek zwrotu uszczuplonej należności publicznoprawnej [2].

Podmioty uprawnione do złożenia i odbioru zawiadomienia

Zawiadomienie o dokonaniu czynu zabronionego (samodenuncjacja) odnosi się do przestępstwa skarbowego i wykroczenia skarbowego. Może jej dokonać każdy, kto popełnił taki czyn w formie sprawstwa lub w innej prawnokarnie relewantnej postaci przyczynił się do jego zaistnienia.[3]

Przesłanki uchylenia karalności

W instytucji czynnego żalu, nie są istotne motywy i pobudki, jakimi się kieruje zawiadamiający. Pobudki mogą być rozmaite, począwszy od skruchy do strachu przed karą i są dla ustawodawcy obojętne. Sprawca musi mieć natomiast zarówno świadomość popełnienia czynu, jak również musi działać w celu ujawnienia przestępstwa organom powołanym do ścigania.

Gdy sprawca nie ma świadomości popełnienia przestępstwa i działanie jego nie ma na celu ujawnienia przestępstwa, nie może liczyć na uwolnienia się od odpowiedzialności karnej w trybie instytucji „czynnego żalu”. Za takim stanowiskiem przemawia wykładnia gramatyczna i funkcjonalna tej instytucji [4].

Zobacz: Dobrowolne odstąpienie od popełnienia przestępstwa

Zapewnienie przez ustawę bezkarności sprawcy nie anuluje samego faktu popełnienia czynu zabronionego. Nie jest to więc ani okoliczność wyłączająca bezprawność czynu (kontratyp), ani też okoliczność wyłączająca winę. Uchylenie karalności następuje z mocy samego prawa. Jest ono obligatoryjne i niezależne od uznania czy zgody właściwego organu procesowego, nie stanowi więc instytucji odstąpienia od wymierzenia kary [5].

Osoba, która skorzystała z czynnego żalu w trybie art. 16 KKS, może być następnie powołana w charakterze świadka w postępowaniu przeciwko innym współuczestnikom czynu, o których doniosła, sama nie podlegając karze. Będzie to zatem swoisty świadek koronny, co do którego proces już się skutecznie nie toczy, a który dostarcza dowodów przeciw pozostałym uczestnikom zdarzenia stanowiącego czyn zabroniony.

Uregulowanie należności publicznoprawnej

Zakres koniecznych obowiązków wymaganych dla skutecznego czynnego żalu normuje art. 16 § 2 i 3 KKS. Wskazuje się tu na uregulowanie należności publicznoprawnej uszczuplonej popełnionym czynem zabronionym. Obecne brzmienie przepisu art. 16 § 2 KKS nie stwierdza, by należność uiścił sam sprawca, ustanawia się jedynie obowiązek, by dokonano uregulowania uszczuplonej należności publicznoprawnej bez wskazania, iż obowiązek ten ma wykonać sam sprawca. Może zatem dokonać tego osoba trzecia, przy czym w dokumencie, który stanowić będzie podstawę uznania za zrealizowany obowiązek zakreślony art. 16 § 2 zd. 1 KKS, winien być wskazany cel należności.

Zobacz: Kodeks Karny skarbowy

Nie wydaje się jednak, aby de lege lata dokument stwierdzający uregulowanie należności miał opiewać na sprawcę, może być wystawiony na osobę trzecią, przy wskazaniu w nim, że dotyczy należności konkretnej osoby. Należność powinna być uregulowana w całości i wprawdzie z art. 53 § 27 KKS wynika, iż należnością uszczuploną jest kwota, od której uiszczenia lub zadeklarowania sprawca się uchylił, to na gruncie ustawodawstwa podatkowego zakłada się, że nie uiszczony podatek staje się zaległością, od której liczone są odsetki, a wpłaty nie pokrywające w całości tych sum zaliczane są ex lege proporcjonalnie na rzecz zaległości i odsetek, co oznacza, iż wpłata całej sumy odpowiadającej nie wpłaconemu w terminie podatkowi nie będzie w istocie oznaczała uiszczenia całej uszczuplonej należności6. Zastanawiać może prawidłowość tego rodzaju interpretacji w świetle samej definicji należności publicznoprawnej uszczuplonej czynem zabronionym, za którą uważa się liczbowo określoną kwotę pieniężną, od której uiszczenia lub zadeklarowania uiszczenia w całości lub w części osoba zobowiązana uchyliła się, a uszczerbek finansowy rzeczywiście nastąpił (art. 53 § 27 KKS).

Przepadek rzeczy

Jeżeli czyn nie polega na uszczupleniu należności, ale jest zagrożony obligacyjnie przepadkiem rzeczy (art. 30 § 2-6 KKS), zgłaszający powinien złożyć te przedmioty, a w razie niemożności ich złożenia uiścić ich równowartość, przy czym tę ostatnią już w terminie zakreślonym przez organ, który nakłada nań stosowny obowiązek (art. 16 § 2 zd. 2 KKS). Zastosowanie winien tu także znaleźć art. 14 KKS. Obowiązek uiszczenia równowartości nie może jednak dotyczyć przedmiotów, którymi dysponowanie jest zabronione, czyli przedmiotów, których wytwarzanie, posiadanie, obrót, przewóz, przenoszenie lub przesyłanie jest zabronione (art. 16 § 2in fine KKS w zw. z art. 29 § 4 KKS). Uiszczenie równowartości przedmiotów podlegających przepadkowi, za wyjątkiem art. 29 pkt. 4 KKS dotyczy także sytuacji, gdy przedmioty podlegające przepadkowi mogą ulec szybkiemu zniszczeniu lub zepsuciu, ich przechowywanie byłoby połączone z niewspółmiernymi lub nadmiernymi trudnościami albo powodowałoby znaczne obniżenie ich wartości (art. 16 § 3 KKS). W takim przypadku organ postępowania przygotowawczego nakłada na sprawcę obowiązek uiszczenia równowartości pieniężnej tych przedmiotów. Obowiązek złożenia równowartości przedmiotu przepadku jest spełniony (w całości lub części) także wtedy, gdy w wyniku zawiadomienia zgłoszonego przez sprawcę i ujawnienia miejsca tych przedmiotów zostały one zajęte przez organ ścigania[7].

Wyłączenie stosowania czynnego żalu

Zgodnie z art. 16 § 6 pkt. 1 KKS czynnego żalu nie stosuje się wobec prowokatora, którego od podżegacza odróżnia cel działania, jakim jest skierowanie postępowania karnego przeciwko nakłonionemu[8]. Zważywszy, iż przepis ten dotyczy także wykroczeń skarbowych, należy uznać, że jest to wyjątek od zasady, iż podżegacz nie odpowiada za tego rodzaju czyny zabronione[9].
W art. 16 § 6 pkt. 2 KKS wyłączono możliwość stosowania instytucji czynnego żalu w stosunku do sprawcy, który zorganizował grupę albo związek mający na celu popełnienie przestępstwa skarbowego lub popełnianie wykroczeń skarbowych, albo taką grupą lub związkiem kierował. Jeżeli w przypadku przestępstwa skarbowego wystarczy popełnienie jednego czynu, aby organizujący nie mógł skorzystać z dobrodziejstwa tej instytucji, to w przypadku wykroczeń skarbowych musi być ich więcej niż jedno. Jednakże sprawca będzie mógł nie podlegać karze, jeżeli dokona zawiadomienia ze wszystkimi członkami grupy lub związku [10].

Zgodnie z nowym brzmieniem znowelizowanego art. 16 § 6 pkt. 1 i 2 KKS instytucji czynnego żalu nie stosuje się do sprawcy kierowniczego oraz polecającego.

Zawiadomienie nie wywołuje skutków również wtedy, jeśli złożone zostanie po rozpoczęciu przez organ ścigania czynności służbowych, zwłaszcza przeszukania, czynności sprawdzającej lub kontroli zmierzającej do ujawnienia czynu. Jak zauważa T. Grzegorczyk [11], przez przeszukanie należy tu rozumieć zarówno przeszukanie jako czynność karnoprocesową jak i przeszukanie przewidziane w ustawach związanych z przedmiotem regulacji zawartej w kodeksie karnym skarbowym, a więc np. w ustawie o kontroli skarbowej [12]. Czynnością sprawdzającą jest zaś zarówno czynność podejmowana w trybie KPK, jak i np. w trybie OrdPU [13] Natomiast kontrolą może być kontrola celna, dewizowa, skarbowa, jak i kontrola wynikająca z przepisów ustawy o grach losowych i zakładach wzajemnych. W odróżnieniu jednak od ustawy karnej skarbowej [14], dla której cel kontroli był obojętny [15], obecnie wymaga się, by była to kontrola zmierzająca do ujawnienia czynu. Oznacza to jednak możliwość skutecznego zgłoszenia czynnego żalu w trakcie kontroli o celu innym niż wskazany w art. 16 § 5 pkt 2 KKS, jeśli zawiadamiający rzeczywiście wie, iż kontrola ta nie służy ujawnieniu popełnionego przestępstwa lub wykroczenia skarbowego i że organ nie ma jeszcze wyraźnie udokumentowanej wiadomości o czynie, o którym chce zawiadomić.
Jeżeli kontrola czy przeszukanie nie ujawniły czynu zabronionego, to po zakończeniu tych czynności sprawca może zawiadomić o popełnionym delikcie skarbowym ze skutkiem w postaci skorzystania z czynnego żalu, jako że czynność organu nie dostarczyła podstaw do wszczęcia postępowania o ten czyn (art. 16 § 5 pkt. 2 in fine). To samo odnieść należy do sytuacji, gdy zawiadamia on po kontroli (przeszukaniu) o czynie innym niż wykryto w toku tych czynności16.

1I. Michalski, Komentarz do kodeksu karnego skarbowego. Tytuł I „Przestępstwa skarbowe i wykroczenia skarbowe”, Warszawa 2000, s. 40.
2W. Kotowski, B. Kurzępa, Kodeks karny skarbowy. Komentarz. Warszawa 2006, s. 67.
3Z. Siwik, Systematyczny komentarz do ustawy karnej skarbowej. Część ogólna, Wrocław 1993, s. 126-127.
4A. Zając, Instytucja czynnego żalu. Gazeta Sądowa 1997, nr 7, s.10-11.
5Z. Siwik: Systematyczny komentarz... op. cit., s. 125.
6T. Grzegorczyk, Kodeks karny skarbowy. Komentarz. Wyd. II, Warszawa 2001, s. 134.
7 Uchwała SN z 30.6.1973r., VI KZP 12/73, OSNKW 1/1973.
8 Nie chce on dokonania czynu zabronionego, tylko spowodowania odpowiedzialności karnej osoby, którą skłonił do jego popełnienia.
9J. Michalski, Komentarz do kodeksu …, s. 41.
10J. Sawicki, Zaniechanie ukarania sprawcy w prawie karnym skarbowym, (w:) L. Boginia (red.), Nowa Kodyfikacja Prawa Karnego, Tom IX, Wrocław 2001, s. 354.
11T. Grzegorczyk, Kodeks karny skarbowy..., s. 135-136.
12 Ustawa z 28.9.1991 r. o kontroli skarbowej (tj. Dz.U. z 2004 r. Nr 8, poz. 65 ze zm.), dalej: KontrSkU.
13 Art.272 i następne ustawy z 29.8.1997 r. - Ordynacja podatkowa (Dz.U. z 2005 r. Nr 8, poz. 60 ze zm.), dalej: OrdPU.
14 Ustawa z 26.10.1971 r. - ustawa karna skarbowa (tj. Dz.U. z 1984 r. Nr 22, poz. 103 ze zm.), dalej: UKS.
15T. Grzegorczyk, Instytucja czynnego żalu..., s. 53.
16T. Grzegorczyk, Instytucja czynnego żalu..., s. 54.