WIBOR w umowach kredytu. Czy opinia Rzeczniczki Generalnej TSUE, to sukces konsumentów, czy banków?

• WIBOR w umowach kredytu. Pytania prejudycjalne do TSUE
• WIBOR podlega badaniu pod kątem przesłanek abuzywności.Opinia Rzeczniczki Generalnej TSUE do pytania prejudycjalnego nr 1
• Wymóg przejrzystości dotyczy też klauzul umownych dot. WIBOR-u. Opinia Rzeczniczki Generalnej TSUE do pytania prejudycjalnego nr 2
• Sąd musi sprawdzić, czy zgoda konsumenta na kredyt z WIBOR-em była świadoma. Opinia Rzeczniczki Generalnej TSUE do pytania prejudycjalnego nr 3

WIBOR w umowach kredytu. Pytania prejudycjalne do TSUE

Przypomnijmy, że w ww. sprawie Sąd Okręgowy w Częstochowie wysłał do TSUE 4 pytania prejudycjalne o następującej treści:

1) Czy art. 1 ust. 2 dyrektywy Rady 93/13/EWG z dnia 5 kwietnia 1993 r. w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich 1 należy interpretować w ten sposób, że pozwala on na badanie postanowień umownych dotyczących zmiennego oprocentowania w oparciu o wskaźnik referencyjny WIBOR?

2) W przypadku pozytywnej odpowiedzi na pytanie pierwsze, czy art. 4 ust. 2 dyrektywy Rady 93/13/EWG z dnia 5 kwietnia 1993 r. w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich należy interpretować w ten sposób, że pozwala on na badanie postanowień umownych dotyczących zmiennego oprocentowania w oparciu o wskaźnik referencyjny WIBOR?

3) W przypadku pozytywnej odpowiedzi na pytanie pierwsze i drugie, czy art. 3 ust. 1 dyrektywy Rady 93/13/EWG z dnia 5 kwietnia 1993 r. w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich należy interpretować w ten sposób, że zapisy umowy dotyczące zmiennego oprocentowania w oparciu o wskaźnik referencyjny WIBOR można traktować jako stojące w sprzeczności z wymogami dobrej wiary i powodujące znaczącą nierównowagę wynikających z umowy praw i obowiązków stron ze szkodą dla konsumenta, z uwagi na niewłaściwe poinformowanie konsumenta odnośnie narażenia na ryzyko zmiennej stopy procentowej, w tym w szczególności niewskazaniu w jaki sposób ustala się wskaźnik referencyjny będący podstawą ustalania zmiennego oprocentowania i jakie wątpliwości są związane z jego nietransparentnością oraz nierównomierny rozkład tego ryzyka na strony umowy?

4) W przypadku pozytywnej odpowiedzi na wcześniejsze pytania, czy art. 6 ust. 1 w zw. z art. 3 ust. 1 i 2 zdanie 2 oraz art. 2 dyrektywy Rady 93/13/EWG z dnia 5 kwietnia 1993 r. w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich należy interpretować w ten sposób, iż w przypadku uznania za nieuczciwe postanowienia umownego dotyczącego zmiennego oprocentowania w oparciu o wskaźnik referencyjny WIBOR możliwym jest dalsze funkcjonowanie umowy, w której wysokość oprocentowania kwoty kapitału kredytu będzie się opierała na drugim składniku ustalającym wysokość oprocentowania zawartym w umowie, to jest stałej marży banku, co spowoduje zmianę oprocentowania kredytu ze zmiennego na stałe?

Na wniosek Trybunału, Rzeczniczka Generalna swoją opinię ograniczyła do odpowiedzi na trzy pierwsze pytania.

WIBOR podlega badaniu pod kątem przesłanek abuzywności.Opinia Rzeczniczki Generalnej TSUE do pytania prejudycjalnego nr 1

W ramach pytania nr 1, TSUE winno odpowiedzieć na pytanie, czy postanowienia umów kredytowych odnoszące się do zmiennej stawki oprocentowania, w ogóle podlegają kontroli pod względem zgodności z Dyrektywą Rady 93/13/EWG z dnia 5 kwietnia 1993 r. w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich (dalej także jako: „Dyrektywa 93/13”, „dyrektywa konsumencka”). Zgodnie bowiem z treścią art. 1 ust. 2 Dyrektywy 93/13, Warunki umowy odzwierciedlające obowiązujące przepisy ustawowe lub wykonawcze oraz postanowienia lub zasady konwencji międzynarodowych, których stroną są Państwa Członkowskie lub Wspólnota, zwłaszcza w dziedzinie transportu, nie będą podlegały przepisom niniejszej dyrektywy – w razie uznania, że postanowienia umów kredytowych, które odnoszą się do WIBOR-u, odzwierciedlają obowiązujące przepisy ustawowe lub wykonawcze (krajowe lub unijne), w ogóle nie podlegałyby one kontroli abuzywności na podstawie dyrektywy konsumenckiej.

Rzeczniczka Generalna TSUE udzieliła jednoznacznej odpowiedzi – postanowienia umów kredytowych odnoszące się do WIBOR-u nie odzwierciedlają obowiązujących przepisów ustawowych, ani wykonawczych – krajowych, ani wynikających z prawa unijnego i podlegają badaniu pod kątem ich zgodności z przepisami Dyrektywy 93/13. Jest to opinia jednoznaczna i nie budząca wątpliwości.

Rzeczniczka Generalna TSUE zauważyła, że w myśl już utrwalonego orzecznictwa TSUE (wyrok z dnia 10 czerwca 2021 r., sygn. akt C-609/19 ws. BNP Paribas Personal Finance), art. 1 ust. 2 dyrektywy konsumenckiej nie ma zastosowania, jeżeli dane uregulowanie krajowe ustanawia jedynie ogólne ramy ustalania stopy procentowej tej umowy, pozostawiając przedsiębiorcy swobodę uznania w odniesieniu do wyboru zarówno wskaźnika referencyjnego, jak i wysokości stałej marży, którą można dodać do tej stopy. Rzeczniczka Generalna zauważyła przy tym, że art. 29 ust. 2 ustawy o kredycie hipotecznym ustanawia jedynie ogólne ramy ustalania stopy procentowej umowy o kredyt hipoteczny o zmiennej stopie oprocentowania, przy czym w ustawie nie określono konkretnego wskaźnika, który ma być zastosowany. Rzeczniczka dodała, że prawo UE również nie przewiduje obowiązku stosowania określonego wskaźnika, w tym Rozporządzenie BMR nie narzuca stosowania konkretnego wskaźnika – co więcej, fakt, że w większości umów kredytowych następuje odwołanie do wskaźnika WIBOR, nie oznacza obowiązku jego stosowania, ponieważ nie wyklucza możliwości zastosowania innych wskaźników, takich jak WIRON, czy POLONIA. Co więcej, nawet uwzględnienie WIBOR-u w wykazie kluczowych wskaźników referencyjnych (na podstawie Rozporządzenia Wykonawczego Komisji nr 2016/1368 z dnia 11 sierpnia 2016 r.) nie nakłada na strony umowy kredytu obowiązku stosowania właśnie tego wskaźnika referencyjnego.

W tym stanie rzeczy oczywistym jest, że stawka referencyjna WIBOR podlega badaniu pod kątem przesłanek abuzywności na podstawie przepisów dyrektywy konsumenckiej.

Wymóg przejrzystości dotyczy też klauzul umownych dot. WIBOR-u. Opinia Rzeczniczki Generalnej TSUE do pytania prejudycjalnego nr 2

W ramach pytania nr 2, Sąd Okręgowy w Częstochowie zmierzał do ustalenia, czy art. 4 ust. 2 Dyrektywy konsumenckiej pozwala na ocenę nieuczciwego charakteru warunku uwzględnionego w umowie o kredyt hipoteczny zawartej między konsumentem a przedsiębiorcą, który to warunek przewiduje zastosowanie WIBOR-u w umowie kredytu.

Zgodnie z treścią art. 4 ust. 2 Dyrektywy konsumenckiej, Ocena nieuczciwego charakteru warunków nie dotyczy ani określenia głównego przedmiotu umowy, ani relacji ceny i wynagrodzenia do dostarczonych w zamian towarów lub usług, o ile warunki te zostały wyrażone prostym i zrozumiałym językiem. Jak wynika z treści powyższego przepisu Dyrektywy konsumenckiej, oceny postanowienia umowy (np. kredytu) w kontekście tej dyrektywy nie prowadzi się, jeśli postanowienie to dotyczy głównego przedmiotu umowy i zostało wyrażone prostym i zrozumiałym językiem.

W ocenie Rzeczniczki Generalnej, postanowienia odnoszące się do WIBOR-u odnoszą się do głównego świadczenia kredytobiorcy, ale art. 4 ust. 2 dyrektywy 93/13 należy interpretować w ten sposób, że pozwala on na ocenę nieuczciwego charakteru warunku uwzględnionego w umowie o kredyt hipoteczny, który to warunek przewiduje zastosowanie WIBOR-u, jeżeli warunek ten nie został sformułowany prostym i zrozumiałym językiem (wymóg przejrzystości).

Aby spełnić ten wymóg, kredytodawca musi z kolei w sposób precyzyjny i dokładny poinformować konsumenta o:
1) nazwie wskaźnika referencyjnego;
2) nazwie administratora;
3) potencjalnych konsekwencjach wynikających ze stosowania tego wskaźnika, by umożliwić oszacowanie całkowitego kosztu kredytu.

Informacje przekazywane przez kredytodawcę muszą w pełni ujawniać zastosowaną metodę i główne elementy powodujące wahanie stawki wskaźnika i nie mogą powodować zniekształconego obrazu charakteru wskaźnika. Powyższe stanowi w zasadzie prostą kontynuację myśli TSUE wyrażonej w wyroku C-125/18 z dnia 03 marca 2020 r. W ramach tego orzeczenia TSUE zauważył, że Dyrektywę 93/13 w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich, a w szczególności jej art. 4 ust. 2 i art. 5, należy interpretować w ten sposób, że w celu spełnienia wymogu przejrzystości warunku umownego ustalającego zmienną stopę procentową w ramach umowy o kredyt hipoteczny warunek ten powinien nie tylko być zrozumiały pod względem formalnym i gramatycznym, ale również umożliwiać, by właściwie poinformowany oraz dostatecznie uważny i rozsądny przeciętny konsument był w stanie zrozumieć konkretne działanie metody obliczania tej stopy procentowej i oszacować tym samym w oparciu o jednoznaczne i zrozumiałe kryteria potencjalnie istotne konsekwencje gospodarcze takiego warunku dla swoich zobowiązań finansowych. Na elementy szczególnie istotne dla oceny, jakiej powinien dokonać sąd krajowy w tym względzie, składają się z jednej strony okoliczność, czy ze względu na publikację sposobu obliczania wspomnianej stopy procentowej główne elementy dotyczące obliczania tej stopy są łatwo dostępne dla każdej osoby zamierzającej zawrzeć umowę o kredyt hipoteczny, oraz z drugiej strony dostarczenie informacji na temat zmian w przeszłości tego wskaźnika, na podstawie którego obliczana jest ta stopa procentowa.

Powyższe uwagi Rzeczniczka Generalna zaczerpnęła również z art. 13 ust. 1 lit. „ea” dyrektywy 2014/17/UE z dnia 4 lutego 2014 r. w sprawie konsumenckich umów o kredyt związanych z nieruchomościami mieszkalnymi i zmieniająca dyrektywy 2008/48/WE i 2013/36/UE oraz rozporządzenie (UE) nr 1093/2010, który stanowi, że Państwa członkowskie zapewniają, by klarowne i zrozumiałe informacje ogólne o umowach o kredyt były udostępniane przez kredytodawców lub, w stosownych przypadkach, przez powiązanych pośredników kredytowych lub ich wyznaczonych przedstawicieli w każdym momencie w postaci papierowej lub na innym trwałym nośniku lub w postaci elektronicznej. Dodatkowo, państwa członkowskie mogą przewidzieć, by informacje ogólne były udostępniane przez niepowiązanych pośredników kredytowych. Takie informacje ogólne obejmują co najmniej następujące elementy: (…) jeżeli dostępne są umowy, które stosują jako odniesienie wskaźnik referencyjny w rozumieniu art. 3 ust. 1 pkt 3 rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2016/1011 23 - nazwy wskaźników referencyjnych i ich administratorów oraz informację o potencjalnych konsekwencjach dla konsumenta.

Banki komentujące opinię Rzeczniczki Generalnej mają rację, że nie wymaga się publikacji wzoru stosowanego do wyznaczania wskaźnika referencyjnego, ani nie można w procesie przeciwko bankowi (dotyczącym umowy kredytu zawartej po 2018 r.) kwestionować samej metody ustalania wysokości wskaźników referencyjnych (albowiem metody są przewidziane w Rozporządzeniu BMR i nieprawidłowości ich stosowania należy podważać w odrębnym postępowaniu).

Ale jednocześnie banki całkowicie mijają się z prawdą twierdząc, że nie mają obowiązku publikowania danych niezbędnych do zrozumienia, w jaki sposób otrzymuje się wskaźnik referencyjny, czy też poinformowania o skutkach zastosowania danego wskaźnika referencyjnego. Wadliwość WIBOR-u polega zatem głównie na tym, że kredytobiorcy nie mogli być świadomi ryzyka związanego ze zmienną stopą procentową, skoro nie byli należycie poinformowani, jak zmieni się ich sytuacja finansowa i raty kredytów w związku z zastosowaniem przez bank określonej metody wyznaczania WIBOR-u jako podstawy zmiennego oprocentowania. Nikt bowiem nie tłumaczył kredytobiorcy, od czego zależy wysokość tej stawki, jaka metoda jest stosowana, przy użyciu jakich zmiennych, w jaki sposób zebranych i przetworzonych.

Sąd musi sprawdzić, czy zgoda konsumenta na kredyt z WIBOR-em była świadoma. Opinia Rzeczniczki Generalnej TSUE do pytania prejudycjalnego nr 3

W ramach tego pytania prejudycjalnego TSUE winien ustalić, czy postanowienia umowne odnoszące się do WIBOR-u mogą być uznane za nieuczciwy warunek umowny w rozumieniu art. 3 ust. 1 dyrektywy konsumenckiej ze względu na przekazanie przez bank konsumentowi niewystarczających informacji i nierówne rozłożenie ryzyka między stronami umowy.

Zgodnie z treścią art. 3 ust. 1 dyrektywy konsumenckiej, warunki umowy, które nie były indywidualnie negocjowane, uznaje się za nieuczciwe, jeśli stojąc w sprzeczności z wymogami dobrej wiary, powodują znaczącą nierównowagę wynikających z umowy praw i obowiązków stron ze szkodą dla konsumenta. Tym samym, pytanie prawne odnosi się do tego, czy postanowienia umowne odnoszące się do WIBOR-u mogą być uznane za bezskuteczne klauzule abuzywne, powodujące znaczną nierównowagę praw i obowiązków stron umowy kredytu.

W odpowiedzi na to pytanie, Rzeczniczka Generalna zauważyła, że art. 3 ust. 1 dyrektywy konsumenckiej należy interpretować w ten sposób, że zobowiązuje on sąd krajowy do dokonania oceny, czy warunek umowny odnoszący się do WIBOR-u, stojąc w sprzeczności z wymogami dobrej wiary, powoduje znaczącą nierównowagę praw i obowiązków wynikających z umowy ze szkodą dla konsumenta. Sąd krajowy musi sprawdzić, czy kredytodawca, traktując konsumenta w sposób sprawiedliwy i słuszny, mógł racjonalnie założyć, że konsument ten przyjąłby taki warunek w drodze indywidualnych negocjacji. Sąd winien zbadać, czy konsument udzieliłby świadomą zgodę na ryzyko wynikające z WIBOR-u po otrzymaniu pełnych i dokładnych informacji. Zgoda ta nie może jednak dotyczyć metody ustalania wskaźnika WIBOR, albowiem metoda ta podlega sprawdzeniu w ramach odrębnego postępowania.

Opinia Rzeczniczki Generalnej TSUE w odniesieniu do pytań prejudycjalnych, jest zatem całkowicie korzystna dla kredytobiorców i niekorzystna dla banków, które usiłują dowieść, że postanowienia odnoszące się do WIBOR-u nie podlegają ocenie w kontekście dyrektywy konsumenckiej, a nadto pozostają całkowicie sprawiedliwe i skuteczne. Jak wynika z opinii Rzeczniczki Generalnej TSUE, jest wprost przeciwnie. Co więcej należy uznać, że banki, jak również Związek Banków Polskich, mijają się z prawdą wskazując na rzekomy „wielki sukces” strony bankowej polegając na wykluczeniu badania przez TSUE metody ustalania WIBOR-u, skoro sama metoda ustalania WIBOR-u w odniesieniu do umowy z 2019 r. nie była nawet podważana w ramach postępowania sądowego. Kwestionuje się bowiem nie metodę ustalania stawki WIBOR, lecz pozbawienie konsumentów należytej informacji o sposobie ustalania stawki referencyjnej oraz o ryzyku związanym ze stosowaniem zmiennego oprocentowania w warunkach wyłącznego wpływu banków na wysokość stawki referencyjnej, a w konsekwencji wysokość zmiennego oprocentowania wpływającego na wysokość rat kredytobiorcy.

Radca Prawny Michał Kanabaja, Kancelaria Rachelski i Wspólnicy

Źródło: Opinia Rzeczniczki Generalnej Laili Mediny przedstawiona 11 września 2025 r. - sprawa C‑471/24 (J.J. przeciwko PKO BP S.A.)