Zastosowanie sankcji kredytu darmowego a prawo banku do przetwarzania danych w BIK bez zgody kredytobiorcy

• Sankcja kredytu darmowego – skutki prawne
• Opóźnienie w spłacie jako podstawa przetwarzania danych w BIK
• Sankcja kredytu darmowego a przesłanka opóźnienia
• Wpływ sankcji kredytu darmowego na ocenę zaległości
• Odpowiedzialność banku jako administratora danych
• Możliwe konsekwencje dla praktyki bankowej
• Podsumowanie

Sankcja kredytu darmowego – skutki prawne

Zgodnie z art. 45 ustawy o kredycie konsumenckim, w przypadku naruszenia przez kredytodawcę określonych obowiązków ustawowych konsument może skorzystać z sankcji kredytu darmowego. Jej zastosowanie powoduje, że kredytobiorca zobowiązany jest do zwrotu wyłącznie kapitału kredytu, bez:
- odsetek,
- prowizji,
- opłat,
- innych kosztów kredytu.

W konsekwencji wszelkie świadczenia ponad kapitał kredytu stają się świadczeniami nienależnymi. Sankcja ta wpływa więc bezpośrednio na sposób rozliczenia zobowiązania między stronami.

Jednocześnie zmienia ona ekonomiczny obraz umowy kredytu – harmonogram spłat skonstruowany w oparciu o odsetki i inne koszty kredytu okazuje się nieprawidłowy.

Opóźnienie w spłacie jako podstawa przetwarzania danych w BIK

Zgodnie z art. 105a ust. 3 Prawa bankowego bank może przetwarzać dane kredytobiorcy w celu oceny zdolności kredytowej i analizy ryzyka kredytowego po wygaśnięciu zobowiązania, nawet bez zgody klienta, ale tylko przy łącznym spełnieniu trzech przesłanek:
1. wystąpienia opóźnienia w spłacie przekraczającego 60 dni,
2. poinformowania klienta o zamiarze przetwarzania danych bez jego zgody,
3. upływu co najmniej 30 dni od momentu takiego poinformowania.

Przesłanki te mają charakter materialny i muszą zostać spełnione łącznie. Brak którejkolwiek z nich powoduje, że dalsze przetwarzanie danych kredytobiorcy jest bezprawne.

W orzecznictwie sądów administracyjnych podkreślono, że samo wysłanie pisma nie jest wystarczające. „Poinformowanie” oznacza realną możliwość zapoznania się przez klienta z treścią informacji, a ciężar dowodu skutecznego poinformowania spoczywa na banku.

Sankcja kredytu darmowego a przesłanka opóźnienia

W praktyce pojawia się istotny problem prawny: czy opóźnienie w spłacie kredytu można uznać za spełniające przesłanki z art. 105a ust. 3 Prawa bankowego, jeżeli wynikało ono z naliczania przez bank kosztów kredytu, które okazały się nienależne.

Jeżeli sąd stwierdzi zastosowanie sankcji kredytu darmowego, oznacza to, że bank nie był uprawniony do pobierania:
- odsetek,
- prowizji,
- innych kosztów kredytu.

W takiej sytuacji część kwot, które bank uznawał za zaległość, może w rzeczywistości nie stanowić należnego świadczenia.

Powstaje więc pytanie, czy można mówić o opóźnieniu w spłacie przekraczającym 60 dni, jeżeli zaległość wynikała wyłącznie z naliczenia kosztów, które zgodnie z prawem nie powinny obciążać kredytobiorcy.

Wpływ sankcji kredytu darmowego na ocenę zaległości

Zastosowanie sankcji kredytu darmowego powoduje, że prawidłowe rozliczenie umowy kredytu powinno obejmować wyłącznie kapitał kredytu. W wielu przypadkach dopiero takie rozliczenie pozwala ustalić rzeczywiste saldo zobowiązania.

Może się okazać, że:
- część rzekomych zaległości wynikała z odsetek i opłat,
- a po ich wyeliminowaniu opóźnienie w spłacie w ogóle nie występowało albo było znacznie krótsze niż wskazywał bank.

Odpowiedzialność banku jako administratora danych

Należy również pamiętać, że bank jest administratorem danych osobowych przekazywanych do BIK i ponosi pełną odpowiedzialność za legalność ich przetwarzania. Odpowiedzialność ta istnieje niezależnie od roli Biura Informacji Kredytowej jako podmiotu prowadzącego bazę danych. Jeżeli przesłanki z art. 105a ust. 3 Prawa bankowego nie zostały spełnione, dalsze przetwarzanie danych może zostać uznane za naruszające zarówno przepisy Prawa bankowego, jak i zasady przetwarzania danych osobowych wynikające z RODO.

Możliwe konsekwencje dla praktyki bankowej

Rosnąca liczba spraw dotyczących sankcji kredytu darmowego może w przyszłości prowadzić do nowych sporów dotyczących:

• zasadności wpisów w BIK,

• obowiązku usunięcia danych po wygaśnięciu zobowiązania,

• odpowiedzialności banków za bezprawne przetwarzanie danych osobowych.

Jeżeli bowiem opóźnienie w spłacie kredytu wynikało wyłącznie z naliczania kosztów, które zgodnie z prawem nie powinny obciążać kredytobiorcy, to pojawia się pytanie, czy bank może powoływać się na takie opóźnienie jako podstawę do przetwarzania danych o negatywnej historii kredytowej.

Podsumowanie

Zastosowanie sankcji kredytu darmowego może mieć konsekwencje wykraczające poza samo rozliczenie kredytu. W niektórych przypadkach może ono podważyć również przesłanki umożliwiające bankowi przetwarzanie danych kredytobiorcy w BIK bez jego zgody.

W szczególności dotyczy to sytuacji, w których rzekome opóźnienia w spłacie kredytu były konsekwencją naliczania przez bank kosztów kredytu, które – w świetle przepisów ustawy o kredycie konsumenckim – nie powinny obciążać konsumenta.

Krzysztof Szymański, ekonomista