Granice swobody umów. Przepisy, orzecznictwo

• Swoboda kontraktowania
• Granice swobody umów
• Zgodność z zasadami współżycia społecznego
• Ochrona konsumenta
• Podsumowanie 

Swoboda kontraktowania

W polskim prawie wyróżniamy umowy nazwane i nienazwane. 

Powyżej wskazano tylko niektóre rodzaje umów. Jest ich dużo więcej. Odnoszą się do różnych stosunków zobowiązaniowych określających prawa i obowiązki dwóch stron umowy. W kontekście umów nienazwanych warto przytoczyć wyrok Sądu Najwyższego z dnia 13 grudnia 2012 roku V CSK 30/12, w którym sąd stwierdził:

„Od zawartej przez strony umowy, której nie można zakwalifikować jako wyszczególnionego w ustawie typu umowy, stosuje się bezpośrednio zawarte w KC przepisy ogólne, dotyczące umów oraz w drodze analogii przepisy regulujące umowę nazwaną, do której umowa nienazwana jest najbardziej zbliżona charakterem prawnym.”

Tak zatem do umowy nienazwanej też mają zastosowanie przepisy ogólne określone na początku kodeksu cywilnego, a także przepisy normujące umowy (pierwsza część działu kodeksu cywilnego dotycząca zobowiązań). Ponadto, zastosowanie będą miały także przepisy regulujące ten rodzaj umowy, który jest najbardziej zbliżony pod względem prawnym do tej konkretnej danej umowy. Stopień podobieństwa do określonego rodzaju zobowiązania można określić przede wszystkim na podstawie analizy treści danej umowy.

Granice swobody umów

Przytoczone unormowanie odnosi się do zasady swobody umów. Jednocześnie określa ograniczenia tej zasady, a więc woli stron zawierających umowę. Są nimi wymogi zgodności z: 

• właściwością (naturą) stosunku (umowy),
• ustawą,
• zasadami współżycia społecznego. 

Tak zatem nie można w umowie zawrzeć postanowienia, które byłoby sprzeczne z choćby jednym z powyżej wymienionych wymogów. Należy zaznaczyć, iż zgodne z nimi muszą być dwa elementy:

• treść zawieranej umowy,
• cel umowy. 

Regulacja art. 353¹ KC nie określa czy odnosi się tylko do ustawy kodeks cywilny czy do każdej ustawy. Zważyć jednak należy, iż prawidłowym wydaje się odniesienie do każdej ustawy. W ten sposób można bowiem zastosować ten zakaz na przykład do postanowień umownych naruszających Kodeks karny czy ustawy podatkowe. Warto więc przytoczyć wyrok Sądu Najwyższego z dnia 15 lutego 2010 roku, I CSK 163/09, zgodnie z którym:

„Zasada swobody kontraktowej wynikająca z art. 353¹ KC nie zezwala na ułożenie takiej kwestii stosunku, która wyłączałaby obowiązek uiszczenia podatku VAT w wyniku ustalenia, że cena nie obejmuje tego podatku, w przypadku, gdy przepisy podatkowe przewidują objęcie czynności dokonanej przez strony obowiązkiem podatkowym.”

Na podobnej zasadzie można też uznać, że swoboda umów nie może ograniczać wykonania innych obowiązków wynikających z prawa administracyjnego. 

Zgodność z zasadami współżycia społecznego

Z omawianego przepisu wynika także obowiązek zawierania takich umów, które będą zgodne z zasadami współżycia społecznego. Zasady te stanowią jedną z klauzul generalnych. Przepisy prawne nie określają czym są te zasady współżycia społecznego, ani nie wskazują na przesłanki jakimi należałoby się kierować przy ocenie tego czy określone zachowanie jest z nimi zgodne, czy też je narusza. Są to normy pozaprawne (np. obyczajowe, moralne). Z pomocą w ocenie zgodności z tymi zasadami służy orzecznictwo sądowe, a także literatura prawnicza. 

Czynność prawna, o której mowa w tym przepisie, może polegać na przykład na zawarciu umowy. 

Umowy sprzeczne z ustawą, zasadami współżycia społecznego, mające na celu obejście ustawy są nieważne. Z §3 tegoż przepisu wynika, że jeżeli tylko niektóre postanowienia umowy są sprzeczne np. z zasadami współżycia społecznego, to co do zasady tylko one są nieważne, a pozostałe postanowienia umowy obowiązują. Natomiast jeżeli bez tych nieważnych postanowień niemożliwym byłoby wykonanie umowy, to nieważna jest wtedy cała ta umowa. 

Z zasady swobody kontraktowania wynika także i to, że prawa oraz obowiązki umowne stron mogą być nierówne. Jeżeli osoba, która ma słabszą pozycję niż druga strona umowy (mniej praw, więcej obowiązków), dokładnie zapoznała się z treścią umowy, zrozumiała ją i świadomie się zgodziła na taką umowę, to umowa obowiązuje i wszystko jest zgodne z prawem. Każdy powinien bowiem starać się, zabiegać o swoje prawa, a także lepszą sytuację w prawie umów. 

Niemniej jednak, jeżeli w zawarta umowa będzie rażąco niekorzystna dla jednej ze stron pod każdym względem i tym samym skrajnie korzystna, wręcz zbyt korzystna dla drugiej z nich, to powstaje ryzyko polegające na tym, że na podstawie między innymi art. 58 Kodeksu cywilnego - taka umowa może być uznana za sprzeczną z zasadami współżycia społecznego i w związku z tym  będzie nieważna.

Ochrona konsumenta

Podobnie w sytuacji, gdy strona zaakceptowała niekorzystne dla siebie postanowienia umowne w wyniku wywarcia na nią presji przez drugą stronę, która ma dużo silniejszą pozycję. 

Warto przytoczyć wyrok Sądu Najwyższego z  dnia 25 maja 2010 roku, II CSK 528/10, w którym Sąd ten stwierdził:

„Nieekwiwalentność sytuacji prawnej stron umowy nie wymaga więc, co do zasady, istnienia okoliczności, które by ją usprawiedliwiały, skoro stanowi ona wyraz woli stron. Obiektywnie niekorzystna dla jednej strony treść umowy zasługiwać będzie na negatywną ocenę moralną, a w konsekwencji prowadzić do uznania umowy za sprzeczną z zasadami współżycia społecznego w sytuacji, gdy do takiego ukształtowania stosunków umownych, który jest dla niej w sposób widoczny krzywdzący, doszło przy świadomym lub tylko spowodowanym niedbalstwem, wykorzystaniu przez drugą stronę swojej silniejszej pozycji.”

Zgodnie z art. 22¹ KC:

 Za konsumenta uważa się osobę fizyczną dokonującą z przedsiębiorcą czynności prawnej niezwiązanej bezpośrednio z jej działalnością gospodarczą lub zawodową. 

Konsumentem jest więc osoba, która prywatnie kupuje produkty lub korzysta z usług sprzedawanych przez przedsiębiorcę (np. sklep). Jest ona dodatkowo chroniona przez prawo z racji tego, że jest słabszą stroną stosunku. 

Jednym z wymogów ochrony praw konsumenta jest zakaz umieszczania w umowie klauzul abuzywnych. Zgodnie z art. 385¹ KC takimi klauzulami są postanowienia umowne nieuzgodnione indywidualnie z konsumentem, które kształtują jego prawa i obowiązki w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami, rażąco naruszając jego interesy. 

Podsumowanie 

Zasadą jest to, że osoby zawierające umowę określają jej treść, swoje umowne prawa, obowiązki według własnej woli. Reguła ta ma jednak swoje granice, którymi są: właściwości stosunku prawnego, ustawy, zasady współżycia społecznego. Żadne postanowienie spisane w umowie nie może bowiem ich naruszać.

W kontekście wymogu przestrzegania zasad współżycia społecznego można wskazać na wyrok Sądu Najwyższego z dnia 13 lutego 2009 roku, II CSK 353/08, zgodnie z którym:

„Prezes spółki akcyjnej postępuje niegodziwie, niezgodnie z uczciwością kupiecką i w rezultacie z zasadami współżycia społecznego, gdy zawiera umowę, w wyniku której ma – bez ważnej przyczyny – uzyskać korzyść majątkową, wbrew interesom spółki. Taka umowa jest nieważna.”

Niekiedy także mocno niekorzystne dla jednej ze stron postanowienia umowne mogą być nieważne z uwagi na ich sprzeczność z zasadami współżycia społecznego. 

Koniecznym jest także zachowanie cech charakterystycznych dla danego rodzaju zawieranej umowy. Zgodnie z wyrokiem Sądu Apelacyjnego w Szczecinie z dnia 11 czerwca 2015 roku, I Aca 302/14: 

„Istota umowy zlecenia sprowadza się do podjęcia czynności mających na celu realizację określonego celu, jednakże decydujące znaczenie ma nie rezultat działań zleceniobiorcy, lecz to, czy przy realizacji umowy dochował należytej staranności bądź staranności wymaganej w związku z zawodowym charakterem prowadzonej przez niego działalności. Innymi słowy, celem umowy zlecenia nie jest osiągnięcie danego rezultatu, lecz podjęcie czynności nakierowanych na jego uzyskanie. Strony, w świetle art. 353¹  KC w zw. Z art. 734 § 1 KC, nie mogą zatem skutecznie ustalić, że zawarta przez nich umowa o obsługę prawną będzie umową rezultatu i uzależnić wynagrodzenie wyłącznie od tego, czy rezultat ten zostanie osiągnięty.”

Zawierając kontrakty należy oczywiście przestrzegać prawa. Żadne postanowienie nie może go naruszać. Umowy (lub ich części), w których przekroczono granicę swobody kontraktowania są nieważne z mocy prawa. 

Autor: radca prawny dr Kamil Lorek

Bibliografia:

1. Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 13 grudnia 2012 roku V CSK 30/12,
2. Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 15 lutego 2010 roku, I CSK 163/09,
3. Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 25 maja 2010 roku, II CSK 528/19,
4. Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 13 lutego 2009 roku, II CSK 353/08,
5. Wyrok Sądu Apelacyjnego w Szczecinie z dnia 11 czerwca 2015 roku, I Aca 302/14.