Nowe zasady nadawania polskiego obywatelstwa cudzoziemcom jako realizacja strategii migracyjnej. Co się zmieni?

• 7 aktualnych ścieżek nabycia polskiego obywatelstwa
• Co proponuje MSWiA?
• Wymiar bezpieczeństwa i integracji. Test obywatelski
• Znaczenie znajomości języka
• Długość pobytu i związki z Polską
• Wyzwania i ryzyka
• Kontekst europejski i potrzeba debaty

7 aktualnych ścieżek nabycia polskiego obywatelstwa

W aktualnym stanie prawnym jest 7 ścieżek (7 pakietów warunków) nabycia polskiego obywatelstwa przez cudzoziemca. Różnią się one wymaganym okresem pobytu w Polsce oraz prawną podstawą pobytu w Polsce.

Polskie obywatelstwo może być przyznane cudzoziemcowi, który spełni przynajmniej jeden z siedmiu poniższych pakietów warunków - innymi słowy: przejdzie jedną z niżej wymienionych ścieżek:

Ścieżka 1:
- co najmniej od 3 lat, nieprzerwanie i legalnie, przebywa w Polsce, na podstawie zezwolenia na pobyt stały, zezwolenia na pobyt rezydenta długoterminowego Unii Europejskiej lub prawa stałego pobytu,
- ma stabilne i regularne źródło dochodu w Polsce,
- ma tytuł prawny do zajmowania lokalu mieszkalnego,

Ścieżka 2:
- co najmniej od 2 lat, nieprzerwanie i legalnie, przebywa w Polsce, na podstawie zezwolenia na pobyt stały, zezwolenia na pobyt rezydenta długoterminowego Unii Europejskiej lub prawa stałego pobytu,
- co najmniej od 3 lat jest w małżeństwie zawartym z obywatelem polskim lub nie ma żadnego obywatelstwa,

Ścieżka 3:
- co najmniej od 2 lat przebywa nieprzerwanie i legalnie w Polsce na podstawie zezwolenia, które uzyskał w Polsce jako uchodźca,

Ścieżka 4:
- ma mniej niż 18 lat,
- legalnie przebywa w Polsce, na podstawie zezwolenia na pobyt stały, zezwolenia na pobyt rezydenta długoterminowego Unii Europejskiej lub prawa stałego pobytu,
- jedno z rodziców ma polskie obywatelstwo,
- drugie z rodziców wyraziło zgodę na uznanie dziecka za polskiego obywatela,

Ścieżka 5:
- ma mniej niż 18 lat,
- legalnie przebywa w Polsce, na podstawie zezwolenia na pobyt stały, zezwolenia na pobyt rezydenta długoterminowego Unii Europejskiej lub prawa stałego pobytu,
- co najmniej jednemu z jego rodziców zostało przywrócone polskie obywatelstwo,
- drugi rodzic, jeśli nie ma polskiego obywatelstwa, wyraził zgodę na uznanie dziecka za polskiego obywatela,

Ścieżka 6:
- co najmniej od 10 lat nieprzerwanie i legalnie przebywa w Polsce;
- ma zezwolenie na pobyt stały, zezwolenie na pobyt rezydenta długoterminowego Unii Europejskiej lub prawo stałego pobytu,
- ma w Polsce stabilne i regularne źródło dochodu oraz tytuł prawny do zajmowania lokalu mieszkalnego;

Ścieżka 7:
- co najmniej od roku nieprzerwanie i legalnie przebywa w Polsce;
- ma zezwolenie na pobyt stały, uzyskane w związku z polskim pochodzeniem lub Kartą Polaka.

Aby zostać uznanym za polskiego obywatela należy znać język polski na poziomie B1 – wraz z urzędowym potwierdzeniem.

Wojewoda może odmówić uznania za polskiego obywatela, jeśli stanowiłoby to zagrożenie dla obronności lub bezpieczeństwa państwa albo ochrony bezpieczeństwa i porządku publicznego.

Warunki, które trzeba spełnić to jeden z punktów 1-7 + certyfikat B1 (lub ekwiwalent: dyplom ukończenia szkoły lub studiów w języku polskim (z wyłączeniem policealnych) lub uprawnienia tłumacza przysięgłego).

Co proponuje MSWiA?

Niedawno zostały opublikowane propozycje Ministerstwa Spraw Wewnętrznych i Administracji dotyczące zaostrzenia zasad nadawania obywatelstwa polskiego. Dotyczą one:

A. Wprowadzenia testu obywatelskiego.
Na razie nie sprecyzowano jego zakresu, wiadomo natomiast, że ma czerpać z doświadczeń innych krajów, ale też być innowacyjny i odpowiadający na współczesne wyzwania. Z tego, co aktualnie komunikuje MSWiA, test będzie obowiązywał wszystkich

B. Znajomość języka polskiego.
Komunikacja tej kwestii też jest na razie mało przejrzysta. W aktualnej komunikacji MSWiA poinformowano, że kandydat ma znać “dobrze” język polski. W tej chwili trzeba zdać test B1, to jest w matrycy CEFR poziom “słabozaawansowany". Dla porównania — w Niderlandach trzeba mieć znajomość A2.

C. Czas pobytu — proponowane zmiany odnoszą się do warunku 1 ze Ścieżki 1. Według zmian na podstawie stałego pobytu trzeba by w Polsce przebywać 5 lat zamiast 3 lat.

Obywatelstwo stanowi nie tylko zestaw praw i obowiązków, lecz także symbol przynależności do wspólnoty narodowej. W dobie nasilonych procesów migracyjnych, globalizacji i mobilności zawodowej, kwestia nadawania obywatelstwa coraz częściej staje się elementem debaty o tożsamości narodowej, bezpieczeństwie oraz spójności społecznej. Propozycje MSWiA są próbą znalezienia równowagi między otwartością Polski na nowych mieszkańców a potrzebą ochrony integralności i wartości wspólnoty narodowej - komentuje Ishica Zaman, współzałożycielka Lingo Comm, internetowej szkoły nauczającej języka polskiego jako obcego.

Wymiar bezpieczeństwa i integracji. Test obywatelski

W wypowiedziach przedstawicieli resortu podkreślany jest aspekt bezpieczeństwa. Obywatelstwo polskie, będące równocześnie obywatelstwem Unii Europejskiej, daje szerokie możliwości – w tym swobodę przemieszczania się i pracy w całej wspólnocie. Z tego powodu państwo musi mieć pewność, że osoby, którym nadaje polski paszport, są faktycznie zintegrowane z polskim społeczeństwem, znają język i wartości, a także deklarują lojalność wobec kraju.

Z punktu widzenia integracji społecznej, wprowadzenie organizowanego dwa razy do roku testu obywatelskiego, sprawdzającego znajomość wartości, zasad, prawa, historii Polski oraz stopień integracji z polskim społeczeństwem, może mieć pozytywny wymiar, o ile zostanie przygotowane w sposób przejrzysty, obiektywny i pozbawiony elementów dyskryminacyjnych. Test mógłby obejmować zarówno wiedzę o konstytucyjnych wartościach Polski, jak i elementy praktyczne – np. znajomość instytucji życia publicznego czy zasad współżycia społecznego. W wielu krajach Europy Zachodniej takie rozwiązania są już standardem – przykładem mogą być Niemcy, Francja czy Holandia, gdzie testy obywatelskie funkcjonują od lat i stanowią element procesu integracyjnego.

Aby weryfikować faktyczny stopień zintegrowania z polskim społeczeństwem, taki test powinien, na wzór niderlandzki, zawierać pytania dotyczące funkcjonowania w dzisiejszym społeczeństwie: „Jak się zapisać do lekarza?”, „Co to jest kwota brutto w umowie o pracę?”, „Czy 11 listopada jest dniem pracującym?”. Zbyt duże skupienie na ciekawostkach, tak jak w brytyjskim teście „Life in the UK” (np. autorstwie utworów literackich lub datach historycznych) sprawi jedynie, że test będzie kolejną formalnością, ale nie przyczyni się do zwiększenia stopnia zintegrowania naturalizowanych obywateli.

Propozycja pierwszych pytań jest już podobno przygotowana. Istotne jednak jest, aby test był narzędziem integracji, a nie narzędziem selekcji. Pytania powinny odnosić się do faktów, a nie oceniać światopogląd kandydata. Państwo nie może dopuścić do sytuacji, w której test jest ukrytym narzędziem eliminowania kandydatów pochodzących z określonych kręgów kulturowych.

Znaczenie znajomości języka

Warunek dobrej znajomości języka polskiego jest zrozumiały i niezbędny. Język jest podstawowym narzędziem uczestnictwa w życiu społecznym, edukacyjnym i zawodowym, a jego znajomość ułatwia integrację i ogranicza zjawisko izolacji migrantów. Jednak w praktyce kluczowe będzie określenie poziomu biegłości, który ma być wymagany oraz ułatwienie dostępu do przystępnych kursów językowych.

MSWiA deklaruje, że projekt ustawy będzie zawierał przepisy o „biegłej znajomości języka polskiego”, natomiast nie używa określeń poziomu biegłości matrycy CEFR (A0-C2), dlatego w tej chwili nie wiadomo, jaki konkretnie stopień znajomości polszczyzny będzie wymagany.

Długość pobytu i związki z Polską

Wymóg posiadania stałej rezydencji podatkowej i wydłużenie minimalnego okresu pobytu w Polsce, także dla osób polskiego pochodzenia, ma na celu potwierdzenie realnego i trwałego związku cudzoziemca z krajem. Proponowany przez MSWiA okres to osiem lat (trzy lata pobytu czasowego oraz pięć lat pobytu stałego) oraz jeden rok w przypadku repatriacji, podczas gdy obecnie obywatelstwo nabywa się w momencie przekroczenia granicy. Dla posiadaczy Karty Polaka byłoby to minimum trzy lata, zamiast obowiązującego aktualnie jednego roku.

Według danych MSWiA, w 2024 roku 16 647 osób uzyskało polskie obywatelstwo. Warto jednak pamiętać, że w tej chwili aż 99% obywatelstw jest nadawanych osobom, które przebywają w Polsce dłużej niż osiem lat. Obecnie najpopularniejsza ścieżka wymaga trzyletniego nieprzerwanego pobytu w Polsce na podstawie karty stałego pobytu lub karty rezydenta UE (które z kolei wymagają pięciu lat pobytu czasowego).

Wyzwania i ryzyka

Największym wyzwaniem dla nowych regulacji będzie ich praktyczna realizacja. Należy zadbać, by procedury były przejrzyste, a ocena kandydatów na obywateli odbywała się w sposób jednolity i sprawiedliwy. Nadmierne sformalizowanie procesu będzie prowadzić do jego spowolnienia, może nawet zaowocować zniechęceniem cudzoziemców, którzy chcą związać swoje życie z Polską.

Należy pamiętać, że integracja nie kończy się w momencie otrzymania paszportu. Państwo powinno rozwijać równoległe instrumenty wsparcia, takie jak kursy językowe, doradztwo zawodowe czy programy lokalnej aktywizacji, które pomagają cudzoziemcom w pełnym uczestnictwie w życiu społecznym.

Kontekst europejski i potrzeba debaty

Propozycje MSWiA wpisują się w szerszą dyskusję o tym, czym jest współczesne obywatelstwo i jak pogodzić potrzeby gospodarcze z kwestiami tożsamościowymi. W ostatnich latach w wielu państwach Unii Europejskiej obserwujemy trend zaostrzania wymogów naturalizacji w odpowiedzi na wyzwania związane z migracjami, zmianami demograficznymi i bezpieczeństwem.

W dniu 27 października 2025 r. w MSWiA odbyła się debata, na którą zaproszone zostały wszystkie siły polityczne w parlamencie, Prezydent RP (który przygotował również własny projekt ustawy przewidujący wydłużenie minimalnego okresu pobytu w Polsce z 3 do 10 lat przed uzyskaniem obywatelstwa), MSZ, Urząd do Spraw Cudzoziemców oraz wojewodowie. Należy ocenić to pozytywnie, ponieważ kwestia nadawania obywatelstwa wymaga ponadpartyjnego porozumienia i spojrzenia długofalowego i nie powinna być przedmiotem bieżącego sporu politycznego.

Kierunek zaproponowanych przez MSWiA zmian można uznać za zasadny, o ile zostanie wdrożony z poszanowaniem zasad proporcjonalności, przejrzystości i równego traktowania. Celem reformy powinno być nie tylko zabezpieczenie interesu państwa, ale też stworzenie uczciwej i motywującej ścieżki dla tych, którzy chcą stać się częścią polskiego społeczeństwa.

Autorką komentarza jest Ishica Zaman, współzałożycielka Lingo Comm, internetowej szkoły nauczającej języka polskiego jako obcego.