Kodeksowe zwolnienia od pracy 2025: aktualna lista i zasady wynagradzania

• Podstawa prawna zwolnień od pracy
• Zwolnienie z obowiązku świadczenia pracy
• Zwolnienie na poszukiwanie pracy
• Przestój niezawiniony przez pracownika
• Zwolnienie z przyczyn zdrowotnych
• Zwolnienie związane z podnoszeniem kwalifikacji
• Zwolnienia dla kobiet w ciąży i karmiących piersią
• Opieka nad dzieckiem do 14. roku życia
• Zwolnienie z powodu siły wyższej
• Urlop opiekuńczy – 5 dni w roku
• Zwolnienia wynikające z przepisów BHP
• Zwolnienie na badania profilaktyczne
• Zwolnienie młodocianych i członków komisji pojednawczej
• Wynagrodzenie za czas zwolnienia – jak je obliczać?
• Kodeksowe zwolnienia od pracy – podsumowanie

Podstawa prawna zwolnień od pracy

Kodeksowe zwolnienia od pracy wynikają z ustawy z dnia 26 czerwca 1974 r. – Kodeks pracy. Przepisy tego aktu prawnego nakładają na pracodawcę obowiązek udzielenia zwolnienia, jeśli wystąpią okoliczności określone w ustawie. Co istotne, w większości przypadków zwolnienia te mają charakter płatny – pracownik zachowuje prawo do wynagrodzenia w pełnej lub częściowej wysokości. Sposób jego obliczania uzależniony jest od rodzaju zwolnienia i zwykle odpowiada zasadom stosowanym przy ustalaniu wynagrodzenia za urlop wypoczynkowy.

Zwolnienie z obowiązku świadczenia pracy

Jednym z częściej stosowanych zwolnień jest zwolnienie z obowiązku świadczenia pracy w okresie wypowiedzenia, uregulowane w art. 362 Kodeksu pracy. Może z niego skorzystać pracodawca, który rozwiązuje umowę z pracownikiem – to on decyduje, czy w czasie wypowiedzenia zatrudniony będzie wykonywał swoje obowiązki, czy zostanie z nich zwolniony. W tym okresie pracownik zachowuje prawo do pełnego wynagrodzenia, tak jakby nadal pracował. W praktyce oznacza to, że otrzymuje pensję wynikającą z osobistego zaszeregowania, bez żadnych potrąceń.

Zwolnienie na poszukiwanie pracy

Z kolei art. 37 Kodeksu pracy przyznaje pracownikowi prawo do zwolnienia na poszukiwanie nowego zatrudnienia w okresie wypowiedzenia dokonanego przez pracodawcę. Wymiar tego zwolnienia wynosi dwa dni robocze, jeśli okres wypowiedzenia trwa dwa tygodnie lub miesiąc, oraz trzy dni, gdy wypowiedzenie ma długość trzech miesięcy. Za ten czas pracownik otrzymuje pełne wynagrodzenie, obliczane według zasad stosowanych przy wypłacie wynagrodzenia urlopowego. Zwolnienie to ma pomóc w płynnym przejściu między miejscami pracy i zabezpieczyć pracownika przed nagłą utratą dochodu.

Przestój niezawiniony przez pracownika

Kolejną formą zwolnienia od pracy, o której mowa w art. 81 Kodeksu pracy, jest tzw. przestój. Dotyczy on sytuacji, w której pracownik jest gotów do wykonywania swoich obowiązków, lecz z przyczyn leżących po stronie pracodawcy nie może tego robić – na przykład z powodu awarii maszyn, braku materiałów czy wstrzymania produkcji. W takim przypadku pracownikowi przysługuje wynagrodzenie wynikające z osobistego zaszeregowania, czyli ustalone stawką miesięczną lub godzinową. Jeśli taki składnik nie został wyodrębniony, wynagrodzenie wynosi 60% przeciętnej pensji, jednak nie może być niższe niż ustawowe minimalne wynagrodzenie za pracę.

Zwolnienie z przyczyn zdrowotnych

Najczęściej spotykaną przyczyną nieobecności w pracy jest choroba. Zgodnie z art. 92 § 1 Kodeksu pracy, pracownik zachowuje prawo do wynagrodzenia za czas niezdolności do pracy trwającej do 33 dni w roku kalendarzowym (lub 14 dni po ukończeniu 50. roku życia). Wynagrodzenie to wynosi co do zasady 80% podstawy wymiaru, ale w pewnych sytuacjach – takich jak wypadek w drodze do pracy lub z pracy, choroba w okresie ciąży czy zabieg związany z byciem dawcą komórek lub narządów – przysługuje 100% wynagrodzenia.
Podstawę obliczenia stanowi przeciętne miesięczne wynagrodzenie z ostatnich 12 miesięcy, tak jak przy ustalaniu zasiłku chorobowego.

Zwolnienie związane z podnoszeniem kwalifikacji

Pracownik, który za zgodą lub z inicjatywy pracodawcy podnosi swoje kwalifikacje zawodowe, ma prawo do urlopu szkoleniowego oraz zwolnienia z pracy na czas zajęć. Artykuły 103¹–103⁶ Kodeksu pracy przewidują, że w takim okresie zachowuje on prawo do pełnego wynagrodzenia. Jeśli jednak kształcenie odbywa się z własnej inicjatywy pracownika – bez zgody pracodawcy – może on uzyskać zwolnienie nieodpłatne, pod warunkiem zawarcia stosownego porozumienia.

Zwolnienia dla kobiet w ciąży i karmiących piersią

Kodeks pracy szczególnie chroni pracownice w ciąży oraz karmiące dziecko piersią. Na podstawie art. 179 i 185 Kodeksu pracy, kobieta w ciąży nie może być zatrudniona przy pracach szczególnie uciążliwych lub szkodliwych dla zdrowia, a jeśli nie jest możliwe przeniesienie jej na inne stanowisko, przysługuje jej zwolnienie od pracy z zachowaniem prawa do wynagrodzenia. Ponadto pracownica może być zwolniona od pracy na czas badań lekarskich związanych z ciążą, jeśli nie da się ich przeprowadzić poza godzinami pracy – również z zachowaniem 100% wynagrodzenia.

Opieka nad dzieckiem do 14. roku życia

Każdy pracownik, niezależnie od stażu pracy czy rodzaju umowy, może skorzystać ze zwolnienia od pracy w wymiarze dwóch dni lub 16 godzin w roku kalendarzowym na opiekę nad dzieckiem do 14 lat. Uprawnienie to reguluje art. 188 Kodeksu pracy. O sposobie wykorzystania zwolnienia (czy w dniach, czy w godzinach) decyduje sam pracownik w pierwszym wniosku składanym w danym roku. Za ten czas przysługuje pełne wynagrodzenie, obliczane jak za urlop wypoczynkowy. W przypadku zatrudnienia w niepełnym wymiarze etatu liczba godzin jest ustalana proporcjonalnie do wymiaru czasu pracy.

Zwolnienie z powodu siły wyższej

Od 2023 roku w Kodeksie pracy obowiązuje nowa instytucja – zwolnienie z powodu siły wyższej (art. 148¹ kp). Przysługuje ono każdemu pracownikowi, niezależnie od stażu pracy, w sytuacji wystąpienia pilnych spraw rodzinnych spowodowanych chorobą lub wypadkiem, gdy niezbędna jest jego natychmiastowa obecność. Pracownik może wykorzystać w roku kalendarzowym dwa dni lub 16 godzin takiego zwolnienia, zachowując prawo do połowy wynagrodzenia. Sposób obliczania wynagrodzenia jest identyczny jak przy urlopie wypoczynkowym, z tym że stosuje się 50% stawki. Wniosek o zwolnienie można złożyć najpóźniej w dniu korzystania z niego.

Urlop opiekuńczy – 5 dni w roku

Kolejną stosunkowo nową instytucją, która obowiązuje od 2023 roku, jest urlop opiekuńczy uregulowany w art. 173¹ Kodeksu pracy. Jego celem jest umożliwienie pracownikowi osobistego sprawowania opieki lub zapewnienia wsparcia osobie potrzebującej – może to być członek rodziny (dziecko, rodzic, małżonek) lub osoba pozostająca we wspólnym gospodarstwie domowym, wymagająca opieki z poważnych względów medycznych.
Wymiar urlopu wynosi pięć dni w roku kalendarzowym i co istotne, przysługuje on niezależnie od stażu pracy czy rodzaju umowy. Urlop opiekuńczy jest bezpłatny – pracownik nie zachowuje w tym czasie prawa do wynagrodzenia, jednak okres ten wlicza się do okresu zatrudnienia. Wniosek o jego udzielenie należy złożyć najpóźniej dzień przed planowaną nieobecnością.

Zwolnienia wynikające z przepisów BHP

Kodeks pracy przyznaje pracownikom także prawo do zwolnienia od pracy z tytułu udziału w działaniach związanych z bezpieczeństwem i higieną pracy. Zgodnie z art. 237¹¹a–237¹³ kp, za czas udziału w konsultacjach w zakresie BHP, w posiedzeniach komisji BHP czy w okresowych szkoleniach BHP, pracownik zachowuje prawo do wynagrodzenia w pełnej wysokości.

Zwolnienie na badania profilaktyczne

Każdy pracownik musi okresowo poddawać się badaniom lekarskim potwierdzającym zdolność do pracy. Zgodnie z art. 229 § 3 Kodeksu pracy, pracodawca ma obowiązek zwolnić pracownika od pracy na czas przeprowadzania wstępnych, okresowych i kontrolnych badań lekarskich. Za ten czas przysługuje pełne wynagrodzenie, a w przypadku, gdy badania odbywają się w innej miejscowości, pracownikowi należą się również zwroty kosztów podróży według zasad obowiązujących przy podróżach służbowych.

Zwolnienie młodocianych i członków komisji pojednawczej

Warto wspomnieć również o szczególnych przypadkach. Młodociani zatrudnieni w celu przygotowania zawodowego są zwalniani z pracy na czas udziału w zajęciach szkolnych, przy czym zachowują prawo do wynagrodzenia. Z kolei członkowie komisji pojednawczej, wykonujący funkcję społeczną, otrzymują wynagrodzenie za czas nieprzepracowany w związku z udziałem w jej pracach, co wynika z art. 257 Kodeksu pracy.

Wynagrodzenie za czas zwolnienia – jak je obliczać?

Zasady obliczania wynagrodzenia za czas zwolnienia od pracy zależą od jego rodzaju. W przypadku zwolnień płatnych – takich jak opieka nad dzieckiem, badania lekarskie czy zwolnienie w okresie wypowiedzenia – stosuje się metodę identyczną jak przy ustalaniu wynagrodzenia za urlop wypoczynkowy. Podstawę stanowi przeciętne miesięczne wynagrodzenie z ostatnich trzech miesięcy, powiększone o składniki zmienne (premie, dodatki).
Jeżeli przepis przewiduje wynagrodzenie w wysokości 50% – jak w przypadku zwolnienia z powodu siły wyższej – po obliczeniu kwoty urlopowej stosuje się połowę stawki. Przy zwolnieniach bezpłatnych, takich jak urlop opiekuńczy, pracownik nie otrzymuje żadnego wynagrodzenia, jednak jego nieobecność jest w pełni usprawiedliwiona i nie wpływa negatywnie na ciągłość zatrudnienia.

Kodeksowe zwolnienia od pracy – podsumowanie

Kodeks pracy daje pracownikom szeroki katalog możliwości skorzystania ze zwolnienia od pracy. Obejmuje on zarówno sytuacje nagłe i losowe, jak choroba, wypadek czy konieczność opieki nad dzieckiem, jak i działania planowane, np. szkolenia lub podnoszenie kwalifikacji.
Większość zwolnień ma charakter płatny – w pełnej lub częściowej wysokości – a ich celem jest ochrona interesów pracownika i zapewnienie mu bezpieczeństwa socjalnego w wyjątkowych okolicznościach. Warto znać swoje prawa i obowiązki, by wiedzieć, kiedy można z nich skorzystać, jak prawidłowo złożyć wniosek oraz jak rozliczyć wynagrodzenie za czas nieobecności.
W 2025 roku pracownik ma prawo m.in. do:

• 5 dni bezpłatnego urlopu opiekuńczego,
• 2 dni lub 16 godzin zwolnienia z powodu siły wyższej z wynagrodzeniem 50%,
• 2 dni lub 16 godzin opieki nad dzieckiem do lat 14 z pełnym wynagrodzeniem,
• licznych innych zwolnień płatnych wynikających bezpośrednio z Kodeksu pracy.

Karolina Woźniczka, starszy specjalista ds. kadr i płac - Meritoros SA

Źródła:
Ustawa z dnia 26 czerwca 1974 r. Kodeks pracy.
Strona internetowa: zus.pl