Co przy spadku daje tzw. transmisja?

• Co to jest transmisja?
• Co jest ważne przy transmisji?
• Spór interpretacyjny o transmisję przy spadkach
• Co mówią na ten temat przepisy?
• Wydłużenie terminu do złożenia oświadczenia spadkowego przez przedstawicieli małoletniego spadkobiercy
• Niemożność zastosowania instytucji transmisji wobec skutecznego oświadczenia o przyjęciu lub odrzuceniu spadku złożonego przed śmiercią spadkobiercy

Co to jest transmisja?

Transmisja to sytuacja, w której spadkobierca (zwany transmitentem) umiera przed złożeniem oświadczenia o przyjęciu lub odrzuceniu spadku po pierwotnym spadkodawcy. W takim przypadku prawo do złożenia tego oświadczenia przechodzi na jego własnych spadkobierców, zwanych transmitariuszami.

Co jest ważne przy transmisji?

Przy transmisji ważne jest to, że:

• Transmitariusze mogą podjąć decyzję o przyjęciu lub odrzuceniu spadku po pierwotnym spadkodawcy, ale tylko dlatego, że dziedziczą po transmitencie.
• Prawo to jest akcesoryjne – nie istnieje niezależnie, lecz wynika z dziedziczenia po transmitencie.
• Termin do złożenia oświadczenia przez transmitariusza nie może upłynąć wcześniej niż termin do złożenia oświadczenia co do spadku po transmitencie.

Spór interpretacyjny o transmisję przy spadkach

1. Jedna szkoła uważa, że każdy transmitariusz może złożyć osobne oświadczenie – czyli np. jeden może przyjąć spadek, drugi odrzucić.
2. Druga twierdzi, że wszyscy transmitariusze mają tylko jedno wspólne prawo do złożenia jednego oświadczenia, tak jak miał je transmitent.

Spory praktyczne i tak rozstrzygają sądy, które wydają wyrok wprawdzie na podstawie ustawy, ale przy dokonaniu własnej wykładni.

Co mówią na ten temat przepisy?

Warto w tak trudnej dla laików sprawie odnieść się bezpośrednio do przepisów, oraz chociaż wskazać, gdzie są one uregulowane. Przepis art. 1017 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny (Dz.U. z 2025 r. poz. 769, dalej jako: KC) reguluje instytucję transmisji. Przepis stanowi tak:

Jeżeli przed upływem terminu do złożenia oświadczenia o przyjęciu lub o odrzuceniu spadku spadkobierca zmarł nie złożywszy takiego oświadczenia, oświadczenie o przyjęciu lub o odrzuceniu spadku może być złożone przez jego spadkobierców. Termin do złożenia tego oświadczenia nie może się skończyć wcześniej aniżeli termin do złożenia oświadczenia co do spadku po zmarłym spadkobiercy.

Warto przytoczyć komentarz do przepisów jednego z przedstawicieli doktryny (W. Borysiak (red.), Kodeks cywilny. Komentarz, wyd. 33, 2024), który klarownie opisuje najważniejsze zagadnienia związane z omawianą instytucją:

• "I. W sytuacji, w której spadkobierca (nazywany wówczas transmitentem) umrze zanim złoży oświadczenie o przyjęciu lub odrzuceniu spadku po osobie swego spadkodawcy, ustawodawca umożliwia spadkobiercom takiego spadkobiercy (nazywanych wówczas transmitariuszami) złożenie oświadczenia woli co do tego, czy majątek po pierwotnym spadkodawcy wejdzie w skład spadku po transmitencie.
• II. Oświadczenie co do spadku po pierwotnym spadkodawcy jest ściśle powiązane z treścią oświadczenia co do spadku po transmitencie. Oświadczenie transmitariusza co do spadku po pierwotnym spadkodawcy jest jedynie oświadczeniem co do tego, czy elementem spadku po transmitencie będzie spadek po pierwotnym spadkodawcy. Transmitariusz, aby złożyć oświadczenie co do spadku po pierwotnym spadkodawcy, musi być definitywnie spadkobiercą transmitenta. Nie jest dopuszczalne odrzucenie przez transmitariusza spadku po transmitencie i nabycie spadku po pierwotnym spadkodawcy.
• III. Przy przyjęciu, że transmitariusz wstępuje w sytuację prawną transmitenta, uznać należy, że nabywa uprawnienie do przyjęcia lub odrzucenia spadku w takim zakresie, w jakim przysługiwało ono transmitentowi. W sytuacji, w której transmitent dowiedział się za swego życia o tytule powołania do spadku po pierwotnym spadkodawcy, także dla transmitariuszy zaczął już biec termin do przyjęcia lub odrzucenia po nim spadku. Ustawodawca wskazuje jednak, że termin do złożenia tego oświadczenia nie może się skończyć wcześniej aniżeli termin do złożenia oświadczenia przez transmitariuszy co do spadku po transmitencie. Jeżeli dla transmitenta termin z art. 1015 § 1 KC nie rozpoczął biegu, to dla transmitariusza bieg tego terminu rozpoczyna się w chwili, gdy dowiedział się o tytule powołania transmitenta do spadku po pierwotnym spadkodawcy. Warunkiem rozpoczęcia biegu tego terminu jest wcześniejsza wiedza transmitariusza o tytule powołania go do dziedziczenia po transmitencie.
• IV. W spornym w doktrynie wypadku istnienia wielu transmitariuszy, złożenie oświadczenia przez choćby jednego z nich powoduje wejście majątku po pierwotnym spadkodawcy do spadku po transmitencie. Natomiast transmitariusz, który złożył oświadczenie o odrzuceniu spadku po pierwotnym spadkodawcy, powinien mieć możliwość ochrony swego majątku w postaci zwolnienia go od odpowiedzialności za długi spadkowe wchodzące w skład tego spadku oraz nie powinien otrzymać w dziale spadku przedmiotów po pierwotnym spadkodawcy.".

Wydłużenie terminu do złożenia oświadczenia spadkowego przez przedstawicieli małoletniego spadkobiercy

Postanowienie Sądu Najwyższego - Izba Cywilna z dnia 12 czerwca 2019 r., II CSK 236/18 określa, że termin do złożenia oświadczenia o odrzuceniu spadku przez przedstawicieli ustawowych dziecka nie może się skończyć przed prawomocnym zakończeniem postępowania o zezwolenie na złożenie oświadczenia w tym przedmiocie. Jeżeli postępowanie przed sądem opiekuńczym zakończyło się wcześniej, oświadczenie o odrzuceniu spadku przez małoletniego może być złożone w dowolnym momencie, aż do upływu terminu. Jeżeli jednak zakończyło się później, powinno być złożone niezwłocznie, a zatem z uwzględnieniem ogółu okoliczności sprawy i należytej staranności zobowiązanego.

Niemożność zastosowania instytucji transmisji wobec skutecznego oświadczenia o przyjęciu lub odrzuceniu spadku złożonego przed śmiercią spadkobiercy

Postanowienie Sądu Najwyższego - Izba Cywilna z dnia 19 kwietnia 2012 r., IV CSK 354/11 zaznacza, że instytucja transmisji nie ma zastosowania w sytuacji, w której spadkobierca przed swoją śmiercią złożył skutecznie oświadczenie o przyjęciu lub odrzuceniu spadku. Jeżeli przed upływem terminu do złożenia oświadczenia o przyjęciu lub o odrzuceniu spadku spadkobierca zmarł nie złożywszy takiego oświadczenia, oświadczenie o przyjęciu lub o odrzuceniu spadku może być złożone przez jego spadkobierców. Termin do złożenia tego oświadczenia nie może się skończyć wcześniej aniżeli termin do złożenia oświadczenia co do spadku po zmarłym spadkobiercy.