Jest ustawa o osobach starszych (czyli 60 plus). Co to daje?

• Kim jest osoba starsza?
• Jest ustawa o osobach starszych (czyli 60 plus). Co to daje?
• Wskaźnik Aktywnego Starzenia się (AAI)
• Co obejmuje monitorowanie sytuacji osób starszych i jaki wpływ ma to na politykę senioralną?
• Czym jest polityka senioralna?
• Co dla seniorów? Co trzeba zmienić?

Ustawa z dnia 11 września 2015 r. o osobach starszych (Dz.U. z 2024 r. poz. 834, dalej jako: ustawa) wprawdzie od dawna obowiązuje w polskim porządku prawnym, ale jak wiele innych ustaw jest nowelizowana. Mało osób ma świadomość, a szczególnie osób starszych, że polityka senioralna w naszym kraju jest do tego stopnia rozwinięta, że jest właśnie ta specjalna ustawa o osobach starszych i że przechodzi ona owe nowelizacje. Ustawa choć krótka to dość istotna dla praw seniorów, którzy mają ukończony 60 rok życia, czyli są tzw. seniorami 60 plus. Ustawa jest też istotna z perspektywy obowiązków państwa względem seniorów. Co zatem daje to prawo?

Kim jest osoba starsza?

Na gruncie omawianej ustawy, osoba starsza to osoba, która ukończyła 60. rok życia. Oczywiście w prawie możemy znaleźć inne definicje:

• Światowa Organizacja Zdrowia (World Health Organization, WHO), zważając na sytuację zdrowotną ludności, jak również socjalną, koncentruje się na ludności powyżej 60. roku życia jako na osobach starszych. Dlatego też uznaje, że początkiem starości jest 60. rok życia i wyróżnia jej trzy zasadnicze etapy: od 60. do 75. roku życia – wiek podeszły, tzw. wczesna starość; od 75. do 90. roku życia – wiek starczy, tzw. późna starość, od 90. roku życia i powyżej – wiek sędziwy, tzw. długowieczność.
• Europejski Komitet Spraw Społecznych w swoich raportach przyjmuje, że „osoba w podeszłym wieku” to taka, która w krajach członkowskich osiągnęła wyznaczony przepisami prawa zabezpieczenia społecznego wiek emerytalny.
• Organizacja Narodów Zjednoczonych uznaje, że do starszej części populacji zaliczać należy osoby powyżej 60. roku życia.

Jest ustawa o osobach starszych (czyli 60 plus). Co to daje?

Na wstępie należy podkreślić, że ustawa określa zakres monitorowania i przedstawiania informacji o sytuacji osób starszych (która jak wiemy nie jest najlepsza), podmioty uczestniczące w realizacji tego zadania oraz źródła jego finansowania. Dlaczego sytuacja senioralna nie jest tak dobra jak być powinna? Jednym z powodów powyższego jest m.in. schemat naszego naszego starzejącego się społeczeństwa i niż demograficzny. Zgodnie z informacjami z Głównego Urzędu Statystycznego starzenie się ludności oznacza – zgodnie ze stosowaną w demografii definicją – zwiększanie odsetka osób starszych przy jednoczesnym zmniejszaniu odsetka dzieci. Według statystyk stosowanych przez GUS przyjąć można następujący podział ludności w zależności od wieku. Grupa ekonomiczna ludności:

• ludność w wieku przedprodukcyjnym (0–17 lat),
• ludność w wieku produkcyjnym (kobiety 18–59 lat, mężczyźni 18–64 lata),
• ludność w wieku poprodukcyjnym (kobiety 60 lat i więcej, mężczyźni 65 lat i więcej).

Grupa biologiczna ludności to oczywiście: 0–14 lat dzieci; 15–64 lata młodzież i dorośli bez osób starszych; 65 lat i więcej – osoby starsze (choć w ww. ustawie są one klasyfikowane jako osoby już od 60 roku życia). To właśnie byt mała liczba osób w naszym społeczeństwie w wieku przedprodukcyjnym i produkcyjnym, w stosunku do osób w wieku poprodukcyjnym ma wpływ na sytuację naszej gospodarki kraju oraz potencjalne (dodatkowe) świadczenia dla osób czy sprawniej funkcjonujący system ochrony zdrowia.

Wskaźnik Aktywnego Starzenia się (AAI)

Jak czytamy w rządowym komunikacie: wskaźnik aktywnego starzenia się (AAI) to narzędzie analityczne zapewniające bazę narzędzi do opracowywania i dostosowywania polityk aktywnego i zdrowego starzenia się. Indeks mierzy, w jakim stopniu wykorzystuje się potencjał osób starszych w odniesieniu do gospodarki i społeczeństwa (aktywne uczestnictwo w rynku pracy, uczestnictwo w życiu społecznym oraz prowadzenie aktywnego i zdrowego życia).

Wskaźnik aktywnego starzenia się mierzy także stopień, w jakim środowisko, w którym żyją starsi ludzie, umożliwia im starzenie się w sposób aktywny. Mobilizacja potencjału zarówno starszych kobiet, jak i mężczyzn ma kluczowe znaczenie dla zapewnienia dobrobytu dla wszystkich pokoleń w starzejących się społeczeństwach; właśnie dlatego AAI oblicza się również osobno dla mężczyzn i kobiet. Po zastosowaniu do różnych grup populacji indeks wskazuje na możliwe nierówności w doświadczaniu aktywnego starzenia się wśród osób starszych o różnym statusie społeczno-ekonomicznym, poziomie wykształcenia itp.

Co obejmuje monitorowanie sytuacji osób starszych i jaki wpływ ma to na politykę senioralną?

Monitorowanie sytuacji osób starszych jest prowadzone przez organy administracji publicznej, państwowe jednostki organizacyjne oraz inne organizacje zaangażowane w kształtowanie sytuacji osób starszych. Co daje ustawa o osobach starszych? Ustawa daje m.in. to, że zakresem monitorowania sytuacji osób starszych obejmuje się:

• sytuację demograficzną,
• sytuację dochodową,
• warunki mieszkaniowe,
• aktywność zawodową,
• sytuację rodzinną i strukturę gospodarstw domowych,
• sytuację osób niepełnosprawnych,
• aktywność społeczną i obywatelską,
• aktywność edukacyjną i kulturalną,
• aktywność sportową i rekreacyjną,
• stan zdrowia, dostępność i poziom usług socjalnych,
• równe traktowanie i przeciwdziałanie dyskryminacji ze względu na wiek
• realizację polityki senioralnej.

Czym jest polityka senioralna?

Na gruncie omawianej ustawy polityka senioralna – ogół działań organów administracji publicznej oraz innych organizacji i instytucji, które realizują zadania i inicjatywy kształtujące warunki godnego i zdrowego starzenia się. Należy podkreślić, że Rada Ministrów corocznie, do dnia 31 października, przedstawia Sejmowi i Senatowi informację o sytuacji osób starszych. Przedmiotem informacji o sytuacji osób starszych jest w szczególności:

1. sytuacja demograficzna społeczeństwa i struktura demograficzna według wieku populacji osób starszych, prognozy na kolejne lata oraz implikacje zmian demograficznych dla polityki państwa;
2. sytuacja dochodowa, warunki bytu, w tym warunki mieszkaniowe;
3. aktywność zawodowa;
4. sytuacja rodzinna i struktura gospodarstw domowych;
5. stan zdrowia i jego uwarunkowania oraz jakość życia związana ze zdrowiem, w tym dostępność do świadczeń opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych;
6. dostępność i poziom usług socjalnych, w tym opiekuńczych;
7. sytuacja osób niepełnosprawnych i ich opiekunów;
8. aktywność społeczna i obywatelska;
9. aktywność edukacyjna i kulturalna;
10. aktywność sportowa i rekreacyjna;
11. równe traktowanie i przeciwdziałanie dyskryminacji ze względu na wiek;
12. ocena realizacji polityki senioralnej, w tym wniosków i rekomendacji sformułowanych w poprzedniej informacji;
13. wnioski i rekomendacje dotyczące przyszłych zadań i inicjatyw, które należy podjąć w celu kształtowania warunków godnego i zdrowego starzenia się.

Za przygotowanie informacji odpowiedzialny jest Minister do spraw Polityki Senioralnej. Oczywiście monitorowanie sytuacji osób starszych oraz przygotowanie informacji jest finansowane z budżetu państwa.

Co dla seniorów? Co trzeba zmienić?

Z informacji w zakresie sprawozdania sytuacji seniorów w Polsce (za 2022 r.), co wciąż pozostaje aktualne jest: "W dalszym ciągu istnieje potrzeba usprawniania funkcjonowania systemu pomocy społecznej, a w szczególności zapewnienie optymalnego dostępu do usług zdrowotnych, rehabilitacyjnych i opiekuńczo pielęgnacyjnych, dostosowanych do potrzeb osób starszych. Jednym z przykładów takich działań jest de instytucjonalizacja usług, która umożliwia dalszą realizację procesu przejścia od opieki instytucjonalnej do opieki świadczonej w środowiskach lokalnych, ze szczególnym naciskiem na wsparcie w miejscu zamieszkania lub działaniach realizowanych w formach dziennych. Potrzebny jest pakiet wsparcia nie tylko finansowego ale także organizacyjno–usługowego dla samotnych, sędziwych seniorów, o najniższych dochodach, którzy nie mogą liczyć na pomoc rodziny. W związku z bieżącymi wydarzeniami na poziomie globalnym niezbędne jest trwałe zwiększanie ochrony osób starszych poprzez zapewnienie bezpieczeństwa w miejscu zamieszkania oraz w środowisku lokalnym. Wyzwaniem jest także zadbanie o dobrą kondycję psychofizyczną seniorów – przeciwdziałanie samotności, zintensyfikowanie działań z zakresu profilaktyki zdrowotnej, a generalnie – przedłużanie w miarę możliwości okresu niezależności seniorów i zachowania umiejętności radzenia sobie przez osoby starsze w sytuacjach stresowych i kryzysowych. Jednocześnie, potrzebne jest kontynuowanie działań z zakresu promocji zdrowia i profilaktyki chorób, w tym rozwijania oferty edukacyjnej dla osób starszych w zakresie prowadzenia zdrowego i aktywnego trybu życia, podniesienia świadomości w zakresie skutków niebezpiecznych zachowań oraz nowych rozwiązań technologicznych, wykorzystywanych w większości obszarów życia. Na szczególną uwagę zasługuje wsparcie niesamodzielnych osób starszych i ich opiekunów w codziennym funkcjonowaniu, z poszanowaniem potrzeb i możliwości tej grupy.".