Postępowanie sądowe w dobie koronawirusa

Zawieszenie terminów procesowych

Zgodnie z art.15zzs Ustawy dnia 31.03.2020 r. o zmianie ustawy o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych oraz niektórych innych ustaw („Ustawa”) w okresie stanu zagrożenia epidemicznego lub stanu epidemii ogłoszonego z powodu CO-VID bieg terminów procesowych i sądowych w:

1) postępowaniach sądowych, w tym sądowoadministracyjnych,

2) postępowaniach egzekucyjnych,

3) postępowaniach karnych,

4) postępowaniach karnych skarbowych,

5) postępowaniach w sprawach o wykroczenia,

6) postępowaniach administracyjnych,

7) postępowaniach i kontrolach prowadzonych na podstawie ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. – Ordynacja podatkowa,

8) kontrolach celno-skarbowych,

9) postępowaniach w sprawach, o których mowa w art. 15f ust. 9 ustawy z dnia 19 listopada 2009 r. o grach hazardowych (Dz. U. z 2019 r. poz. 847 i 1495 oraz z 2020 r. poz. 284), 10) innych postępowaniach prowadzonych na podstawie ustaw nie rozpoczyna się, a rozpoczęty ulega zawieszeniu na ten okres.

Powyższe nie dotyczy rozpoczęcia i zawieszenia biegu terminów w rozpoznawanych przez sądy sprawach pilnych wskazanych w Ustawie.

Polecamy: Ekskluzywny pakiet – Komentarze Złota seria

Terminem procesowym jest okres, w którym powinna lub może zostać podjęta dana czynność wywołująca określone skutki procesowe. Terminy procesowe mogą być terminami ustawowymi, sądowymi lub umownymi. Wydaje się tym samym, że użyty zwrot „terminy procesowe i sądowe” odnosi się do wszelkich terminów procesowych (tj. zarówno ustawowych jak i sądowych czy umownych). Terminy ustawowe wynikają bezpośrednio z ustawy. Takim terminem jest przykładowo tygodniowy termin na uzupełnienie braków formalnych pisma wynikających z art. 130 § 1 Ustawy z dnia z dnia 17 listopada 1964 r. Kodeks postępowania cywilnego („KPC”). Terminami sądowymi są zaś terminy wyznaczane przez sąd lub przewodniczącego, których bieg, zgodnie z art. 164 KPC rozpoczyna się od ogłoszenia w tym przedmiocie postanowienia lub zarządzenia, a gdy kodeks przewiduje doręczenie z urzędu - od jego doręczenia. Terminem sądowym jest przykładowo termin na złożenie odpowiedzi na pozew (art. 205¹ § 1 KPC). Terminy umowne zaś określane są przez same strony. Przykładem terminu umownego jest zawieszenie postępowania na zgodny wniosek stron, zgodnie z art. 178 KPC. Sposób obliczania terminów wynika z przepisów prawa cywilnego.

Stan zagrożenia epidemicznego na obszarze Rzeczypospolitej Polskiej ogłoszono w okresie od dnia 14 marca 2020 roku na podstawie rozporządzenia Ministra Zdrowia z dnia 13 marca 2020 roku. Kolejno, z dniem 20 marca 2020 roku stan zagrożenia epidemicznego został odwołany, a ogłoszony został stan epidemii (§ 1 rozporządzenia Ministra Zdrowia z dnia 20 marca 2020 roku w sprawie ogłoszenia na obszarze Rzeczypospolitej Polskiej stanu epidemii).

Opisywany art. 15zzs Ustawy zaczął obowiązywać dopiero od dnia 31 marca 2020 roku, co oznacza, że mimo wprowadzenia stanu zagrożenia epidemicznego od dnia 14 marca 2020 roku, a stanu epidemii od dnia 20 marca 2020 roku, to w tym okresie, do dnia 31 marca 2020 roku, wszystkie terminy procesowe biegły zgodnie z obowiązującymi regułami.

Niemniej, od dnia 31 marca 2020 roku, wskazywany artykuł znajdzie zastosowanie we wszystkich toczących się sprawach, zarówno w sprawach wszczętych przed wejściem w życie przepisu, jak i w sprawach wszczętych po jego wejściu w życie, co oznacza, że wszelkie terminy sądowe nie zaczynają biegu, a te już rozpoczęte ulegają zawieszeniu.

Terminy, których bieg rozpoczął się przed okresem zawieszenia, po ustaniu okresu stanu zagrożenia epidemicznego lub stanu epidemii biegną dalej, a nie rozpoczynają się na nowo.

Zawieszenie postępowania

Jeżeli w związku z zagrożeniem epidemicznym lub epidemią doszłoby do zaprzestania czynności przez sąd wówczas, na mocy art. 173 KPC, postępowanie ulega zawieszeniu z mocy prawa.

W takiej sytuacji żadne terminy nie biegną i zaczynają biec od początku dopiero z chwilą podjęcia postępowania, a terminy sądowe należy w miarę potrzeby wyznaczać na nowo (art. 179 § 2 KPC).

Wydaje się przy tym, że sytuacja, z jaką mamy do czynienia obecnie, a więc brak rozpraw oraz zawieszenie terminów procesowych, nie może zostać uznana jako zaprzestanie czynności przez sąd. Dopiero zaniechanie wszelkich czynności, we wszelkich sprawach, przez wszystkich sędziów danego sądu, mogłoby zostać uznane za całkowite zaprzestanie czynności przez sąd i doprowadzić tym samym do zawieszenia postępowań z mocy prawa.

Nie dojdzie jednak do zawieszenia postępowania z mocy prawa w przypadku nawet całkowitego zaprzestania czynności przez dany sąd, w sytuacji wyznaczenia innego sądu równorzędnego do rozpoznania sprawy, co jest możliwe na mocy art. 14a ust. 1, 2 i 6 Ustawy. Wówczas zastosowanie znajdzie przepis dotyczący zawieszenia terminów sądowych.

Brak rozpraw oraz posiedzeń

W okresie stanu zagrożenia epidemicznego lub stanu epidemii nie przeprowadza się rozpraw ani posiedzeń jawnych, z wyjątkiem rozpraw i posiedzeń jawnych w sprawach pilnych.

Przyjęte rozwiązanie w sposób oczywisty wpłynie na przesunięcie rozpoznania sprawy o kilka lub nawet kilkanaście miesięcy.

Zwrócić przy tym uwagę należy, że jednocześnie ustawodawca zastrzegł, iż w tym okresie zaprzestanie czynności przez sąd, organ lub podmiot nie może być podstawą wywodzenia środków prawnych dotyczących bezczynności, przewlekłości lub naruszenia prawa strony do rozpoznania sprawy bez nieuzasadnionej zwłoki.

Sprawy pilne

Sprawami pilnymi, o których mowa Ustawie są:

Z zakresu postępowania cywilnego sprawy:

1. o odebranie osoby podlegającej władzy rodzicielskiej lub pozostającej pod opieką;
2. o których mowa w ustawie z dnia 19 sierpnia 1994 r. o ochronie zdrowia psychicznego (Dz. U. z 2018 r. poz. 1878 oraz z 2019 r. poz. 730 i 1690),
3. dotyczące umieszczenia lub przedłużenia pobytu nieletniego w schronisku dla nieletnich,
4. dotyczące umieszczenia małoletniego cudzoziemca w placówce opiekuńczo-wychowawczej,
5. z zakresu postępowania wykonawczego w powyższych sprawach,
6. wniosków o ustanowienie kuratora w celu reprezentowania interesów małoletnich w postępowaniu przed sądem lub innym organem w sprawach pilnych;
7. o których mowa w ustawie z dnia 22 listopada 2013 r. o postępowaniu wobec osób z zaburzeniami psychicznymi stwarzających zagrożenie życia, zdrowia lub wolności seksualnej innych osób (Dz. U. z 2019 r. poz. 2203 oraz z 2020 r. poz. 278);
8. przesłuchania przez sąd osoby w trybie zabezpieczenia dowodu lub co do której zachodzi obawa, że nie będzie można jej przesłuchać na rozprawie.

Z zakresu postępowania karnego sprawy:

1. w przedmiocie wniosków o zastosowanie, przedłużenie, zmianę i uchylenie tymczasowego aresztowania;
2. w których jest stosowane zatrzymanie;
3. w których orzeczono środek zabezpieczający;
4. przesłuchania świadka w postępowaniu przygotowawczym przez sąd na podstawie art. 185a–185c albo art. 316 § 3 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks postępowania karnego (Dz. U. z 2020 r. poz. 30 i 413), gdy podejrzany jest zatrzymany;
5. w przedmiocie europejskiego nakazu aresztowania;
6. w przedmiocie zarządzenia przerwy w wykonaniu kary w systemie dozoru elektronicznego;
7. o zastosowanie i przedłużenie środka detencyjnego w postaci umieszczenia cudzoziemca w strzeżonym ośrodku, o zastosowanie lub przedłużenie wobec niego aresztu dla cudzoziemców;
8. w których wykonywana jest kara pozbawienia wolności albo inna kara lub środek przymusu skutkujący pozbawieniem wolności, jeżeli rozstrzygnięcie sądu dotyczy zwolnienia osoby pozbawionej wolności z zakładu karnego lub aresztu śledczego albo jest niezbędne do wykonania takiej kary lub środka przymusu w tym zakładzie lub areszcie;

Co więcej, prezes właściwego sądu może zarządzić rozpoznanie każdej sprawy jako pilnej, jeżeli jej nierozpoznanie mogłoby spowodować niebezpieczeństwo dla życia lub zdrowia ludzi lub zwierząt, poważną szkodę dla interesu społecznego, albo ze względu na grożącą niepowetowaną szkodę materialną, a także gdy wymaga tego dobro wymiaru sprawiedliwości.

Wnoszenie pism procesowych oraz stawiennictwo

Jak wynika z powyższego nie we wszystkich sprawach terminy procesowe uległy zawieszeniu, a także nie we wszystkich sprawach nie przeprowadza się rozpraw, rozważyć należy zatem sytuacje, w których strona, zobligowana do złożenia pisma bądź stawiennictwa na rozprawie, nie jest do tego zdolna z uwagi np. na przebywanie na przymusowej kwarantannie lub w szpitalu w związku z zarażeniem.

Powyższe może dotyczyć nie tylko spraw pilnych, bowiem w okresie stanu zagrożenia epidemicznego i stanu epidemii strona lub uczestnik postępowania cywilnego oraz karnego mogą zostać zobowiązani przez sąd, przed którym toczy się postępowanie (lub organ prowadzący postępowanie przygotowawcze w przypadku postępowania karnego) w wyznaczonym terminie, do dokonania określonej czynności, jeżeli niepodjęcie czynności mogłoby spowodować niebezpieczeństwo dla życia lub zdrowia ludzi lub zwierząt, poważną szkodę dla interesu społecznego albo ze względu na grożącą niepowetowaną szkodę materialną. Ponadto, w przypadku postępowań karnych skarbowych strona może być zobowiązana do dokonania określonej czynności jeżeli wymaga tego interes publiczny lub ważny interes strony. W takim żądaniu, sąd lub organ prowadzący postepowanie, wskazuje jego przyczyny.

Poniższe uwagi odnoszą się zarówno do stron czy uczestników działających samodzielnie, jak też do stron (uczestników) zastępowanych przez pełnomocników procesowych.

W przypadku niemożności wniesienia pisma w terminie, możliwym będzie zastosowanie przepisów odnoszących się do przywrócenia terminu. Zgodnie bowiem z art. 168 § 1 KPC jeżeli strona nie dokonała w terminie czynności procesowej bez swojej winy, sąd na jej wniosek postanowi przywrócenie terminu. W piśmie zawierającym wniosek o przywrócenie terminu należy uprawdopodobnić okoliczności uzasadniające wniosek, a zatem, że niedokonanie czynności nastąpiło bez winy strony. Wydaje się przy tym, że okoliczność przebywania na przymusowej kwarantannie czy w odosobnieniu w związku z zarażeniem, pozostaje wystarczająca dla uprawdopodobnienia powyższych okoliczności.

Jeśli chodzi o stawiennictwo, zwrócić uwagę należy na art. 214 KPC, który reguluje kwestie odroczenia rozprawy w przypadku, gdy nieobecność strony jest wywołana nadzwyczajnym wydarzeniem lub inną znaną sądowi przeszkodą, której nie można przezwyciężyć.

Zgodnie z orzecznictwem, nadzwyczajnym wydarzeniem, o którym mowa powyżej jest choroba potwierdzona zaświadczeniem o czasowej niezdolności do pracy. Niemniej, usprawiedliwienie niestawiennictwa z powodu choroby stron, ich przedstawicieli ustawowych, pełnomocników, świadków i innych uczestników postępowania, wymaga przedstawienia zaświadczenia potwierdzającego niemożność stawienia się na wezwanie lub zawiadomienie sądu, wystawionego przez lekarza sądowego.

Zgodnie z art. 12 ust. 4 ustawy z dnia 15.06.2007 r. o lekarzu sądowym, w przypadku pobytu uczestnika postępowania w szpitalu, hospicjum stacjonarnym albo innym zakładzie opieki zdrowotnej, przeznaczonym dla osób, których stan zdrowia wymaga udzielania całodobowych świadczeń zdrowotnych w odpowiednio urządzonym, stałym pomieszczeniu, lekarz sądowy może wydać zaświadczenie na podstawie udostępnionej dokumentacji, bez osobistego badania uczestnika postępowania. Powyższa regulacja mogłaby znaleźć zastosowanie do osób zarażonych przebywających w szpitalu. Niemniej, nie rozwiązuje to sytuacji osób przebywających w odosobnieniu, jednak nie w szpitalu, np. na przymusowej kwarantannie w domu. Zgodnie z art. 12 ust. 3 ustawy o lekarzu sądowym, jeżeli stan zdrowia uczestnika postępowania uniemożliwia stawienie się na badanie, lekarz sądowy przeprowadza badanie i wydaje zaświadczenie w miejscu pobytu tej osoby. W bieżącej sytuacji jednak, rozwiązanie to pozostaje całkowicie niemożliwie do zrealizowania. Wydaje się zatem, że jedynym możliwym rozwiązaniem może okazać się złożenie wniosku o odroczenie rozprawy bez odpowiedniego zaświadczenia i uzupełnienie takiego wniosku w późniejszym terminie.

Warto w tym miejscu wspomnieć, że, mimo, iż w okresie stanu zagrożenia epidemicznego lub stanu epidemii, możliwe pozostaje wszczynanie nowych postępowań sądowych, a więc składanie pozwów czy wniosków, to należy mieć na uwadze, że ich rozpoznanie nastąpi najpewniej z dużym opóźnieniem. Ponadto, wszelkie czynności dokonane w okresie stanu zagrożenia epidemicznego lub stanu epidemii w postępowaniu sądowym, mimo zawieszenia terminów, są skuteczne.

Autor: adwokat Martyna Szewirska-Urbańska