Lex szarlatan: koniec z dezinformacją medyczną i pseudomedykami z Internetu i nie tylko? Nowe prawa pacjentów, nowe kary [PROJEKT]

• Nowelizacja ustawy o prawach pacjenta i Rzeczniku Praw Pacjenta
• Rozszerzenie kompetencji Rzecznika Praw Pacjenta
• Lex szarlatan: zakaz tzw. praktyk pseudomedycznych
• Czym jest lex szarlatan?
• Lex szarlatan: sankcje i odpowiedzialność osobista
• Zmiany w systemie powiadamiania ratunkowego
• Wiedza medyczna w ocenie sądów administracyjnych i przedstawicieli doktryny z zakresu prawa medycznego
• Kiedy ustawa wchodzi w życie?

Lex szarlatan: czy nowe prawo uderzy w pseudomedyków z Internetu i nie tylko? Nowe prawa pacjentów, nowe kary, nowe uprawnienia Rzecznika Praw Pacjentów - co się zmieni? Analizujemy projekt ustawy o zmianie ustawy o prawach pacjenta i Rzeczniku Praw Pacjenta oraz ustawy o systemie powiadamiania ratunkowego (UD207, dalej jako: projekt).

Nowelizacja ustawy o prawach pacjenta i Rzeczniku Praw Pacjenta

Minister Zdrowia przygotował projekt kluczowych zmian, które mają wzmocnić ochronę pacjentów przed nieuprawnionymi działaniami i dezinformacją medyczną. Nowe przepisy zakładają:

• formalny zakaz praktyk pseudomedycznych;
• poszerzenie kompetencji Rzecznika Praw Pacjenta;
• wprowadzenie dotkliwszych kar finansowych dla podmiotów łamiących prawa pacjentów.

Rozszerzenie kompetencji Rzecznika Praw Pacjenta

Rzecznik zyska nowe uprawnienia procesowe i administracyjne, dzięki którym będzie mógł bardziej efektywnie reagować na zagrożenia dla zdrowia publicznego. Wśród głównych zmian przewidziano:

• możliwość wszczynania postępowań w sprawach praktyk pseudomedycznych,
• nakładanie kar pieniężnych na podmioty, które nie zrealizują wezwań Rzecznika.
• publikowanie orzeczeń administracyjnych dotyczących tych praktyk z zachowaniem ochrony danych wrażliwych,
• inicjowanie postępowań sądowych w przypadkach śmierci pacjenta w wyniku błędów medycznych lub ich zaniechań.

W toku postępowania administracyjnego Rzecznik będzie mógł: ujawniać informacje o podejrzeniach pseudomedycznych już przed zakończeniem postępowania; wydać decyzję o natychmiastowym wstrzymaniu niebezpiecznych praktyk, jeśli istnieje ryzyko dla życia lub zdrowia; nakazać usunięcie skutków stosowania zakazanych metod; obciążyć kosztami publikacji decyzji podmiot odpowiedzialny za naruszenia. Te decyzje będą wykonalne od razu, bez stosowania niektórych przepisów Kodeksu postępowania administracyjnego.

Lex szarlatan: zakaz tzw. praktyk pseudomedycznych

Nowy Rozdział 13c ustawy wprowadza bezwzględny zakaz oferowania świadczeń medycznych bez odpowiednich kwalifikacji. Praktyki pseudomedyczne to działania:

1. podejmowane przez osoby niemające uprawnień do wykonywania zawodu medycznego,
2. oparte na niezweryfikowanych metodach, którym przypisuje się lecznicze właściwości,
3. dezinformujące – promowanie niesprawdzonych terapii i krytyka metod opartych na dowodach naukowych.

Czym jest lex szarlatan?

Lex szarlatan, to oczywiście potoczna nazwa, nadana przez rząd i Ministerstwo Zdrowia, które przygotowały nowe przepisy w zakresie praktyk pseudomedycznych. Czym one są?

Jak czytamy w OSR wprowadzanych zmian: "praktyk pseudomedycznych, odnoszących się do podejmowania działań służących zachowaniu, ratowaniu, przywracaniu lub poprawie zdrowia przez osobę niewykonującą zawodu medycznego, oferowania lub stosowania metody niebędącej świadczeniem zdrowotnym, a której przypisuje się właściwości takiego świadczenia, lub w przypadku której jest deklarowane lub sugerowane takie działanie tej metody, prowadzącej do pogorszenia zdrowia, niepodjęcia lub odstąpienia od zgodnej z aktualną wiedzą medyczną metody diagnostycznej lub leczniczej, i przypisanie kompetencji w zakresie tych praktyk Rzecznikowi Praw Pacjenta. Praktyki pseudomedyczne będą odnosić się również do medycznej dezinformacji, w przypadku uzyskiwania z niej korzyści majątkowej lub osobistej (najczęściej w ramach działalności gospodarczej). Za praktykę pseudomedyczną uznane będzie także wykonywanie działalności leczniczej bez uzyskania wpisu do właściwego rejestru".

Lex szarlatan: sankcje i odpowiedzialność osobista

Projekt znacząco zwiększa kary finansowe dla osób łamiących zakazy. Nowe kary obejmują:

1. do 1 miliona złotych grzywny za kontynuowanie praktyk pseudomedycznych lub naruszanie zbiorowych praw pacjenta
2. możliwość wielokrotnego nakładania kary aż do zaprzestania zakazanych działań,
3. odpowiedzialność osób kierujących podmiotami – właścicieli i członków zarządów – z sankcją sięgającą dwudziestokrotności średniego wynagrodzenia.

RPP zyska uprawnienia do: nakładania kar już w decyzji uznającej naruszenie zbiorowych praw pacjentów (obecnie możliwe dopiero za brak zaniechania po decyzji); karania „recydywy” – ponownego stosowania zakazanej praktyki; karania kierownika podmiotu – do 20-krotności przeciętnego wynagrodzenia, za dopuszczenie do naruszenia zbiorowych praw pacjenta.

Podniesienie górnych limitów kar: z 500 tys. zł do 1 mln zł (art. 68 ustawy); z 50 tys. zł do 100 tys. zł (art. 69) – uzasadnione inflacją. Przepisy dotyczące kar pieniężnych w zakresie postępowań w sprawie naruszenia zbiorowych praw pacjentów będą miały zastosowanie także w przypadku praktyk pseudomedycznych.

Zmiany w systemie powiadamiania ratunkowego

Do ustawy o systemie powiadamiania ratunkowego dodano przepis umożliwiający przekazywanie Rzecznikowi Praw Pacjenta danych z:

1. rozmów alarmowych wraz z nagraniami,
2. informacji o lokalizacji zdarzenia i jego charakterze,
3. danych osób zgłaszających i innych uczestników zdarzenia.

Dostęp do tych materiałów ma usprawnić szybką interwencję w przypadkach zagrażających zdrowiu i życiu.

Jaki widać projekt ustawy odpowiada na dwa główne problemy: rozwój niebezpiecznych praktyk pseudomedycznych i medycznej dezinformacji oraz niewystarczającą skuteczność ochrony zbiorowych praw pacjentów. Szacuje się, że od kilku do kilkunastu tysięcy osób/podmiotów może prowadzić pseudomedyczną działalność. Priorytetem jest: edukacja zdrowotna i cyfrowa walka z dezinformacją stają się priorytetem w polityce zdrowotnej a rozwój telemedycyny wymaga jednoczesnego zaostrzenia kontroli jakości usług online.

Wiedza medyczna w ocenie sądów administracyjnych i przedstawicieli doktryny z zakresu prawa medycznego

Warto zwrócić uwagę na orzecznictwo w sprawach z zakresu ochrony zdrowia. Przykładowo Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w wyroku z dnia 23 października 2024 r. (V SA/Wa 153/24) wskazał, że w doktrynie prawa przyjmuje się, że wiedza medyczna stanowi rezultat badań naukowych, dlatego musi być jawnie ogłoszona, czyli podana publicznie do wiadomości celem oceny jej poprawności przez całe środowisko medyczne. Powinna być zatem zaprezentowana w formie weryfikowalnej - tak aby umożliwić nie tylko kontrolę i ewentualną krytykę poprawności zastosowanej metody, ale także powtórzenie badań wedle zaproponowanej metody celem porównania uzyskanych wyników. Wiedza medyczna wykorzystywana w celu udzielania pacjentowi świadczeń zdrowotnych w danym czasie musi spełniać bezwzględny warunek <aktualności>, rozumiany - zgodnie z definicją słownikową - jako <obowiązujący w danej chwili> (…) jedynie metoda bezpieczna dla pacjentów, zweryfikowana naukowo oraz skuteczna w leczeniu danych chorób może być uznana za odpowiadającą wymaganiom aktualnej wiedzy medycznej. Z kolei w wyroku z dnia 23 października 2024 r. (V SA/Wa 767/24) Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie stwierdził, że żaden podmiot leczniczy, niezależnie od formy prawnej, nie może oferować usług, które są niezgodne z aktualną wiedzą medyczną (…) jedynie metoda bezpieczna dla pacjentów, zweryfikowana naukowo oraz skuteczna w leczeniu danych chorób może być uznana za odpowiadającą wymaganiom aktualnej wiedzy medycznej.

Kiedy ustawa wchodzi w życie?

Według aktualnych założeń, codo zasady, ustawa ma wejść w życie po upływie 3. miesięcy od dnia ogłoszenia.