Więzi rodzinne w świetle ochrony dóbr osobistych

• Czym są dobra osobiste?
• Najczęściej naruszane dobra osobiste w sprawach rodzinnych [Przykłady]
• Sądy coraz częściej chronią więzi rodzinne
• Jakie kroki prawne podjąć?

Czym są dobra osobiste?

Pojęcie dóbr osobistych dotyczy najbardziej podstawowych wartości, które każdy z nas ma prawo chronić – niezależnie od sytuacji.

Dobra osobiste to nic innego jak wartości niematerialne, które przysługują każdemu człowiekowi – bez względu na wiek, sytuację życiową czy pozycję społeczną. Są to m.in. zdrowie, wolność, cześć, swoboda sumienia, nazwisko lub pseudonim, wizerunek, tajemnica korespondencji, nietykalność mieszkania, twórczość naukowa, artystyczna.

W polskim systemie prawnym dobra osobiste mają swoje źródło w Konstytucji RP i są chronione na mocy art. 23 i art. 24 Kodeksu cywilnego, a ich katalog jest otwarty. Oznacza to, że ustawodawca nadaje możliwość dokonywania każdorazowej oceny w tym zakresie, po przeanalizowaniu konkretnego przypadku.

Najczęściej naruszane dobra osobiste w sprawach rodzinnych [Przykłady]

Choć rodzina kojarzy się z bezpieczeństwem i wsparciem, to właśnie w jej obrębie najczęściej dochodzi do poważnych naruszeń dóbr osobistych. Konflikty między bliskimi, szczególnie na tle spraw rozwodowych, o kontakty czy alimenty, często eskalują i przeradzają się w działania, które mogą podlegać ocenie nie tylko z perspektywy prawa cywilnego, ale nierzadko również karnego.

Sądy coraz częściej chronią więzi rodzinne

Choć wciąż trwają dyskusje czy więź rodzinna powinna być uznawana za dobro osobiste, sądy powszechne coraz częściej wskazują, że relacje rodzinne – zwłaszcza te między rodzicem a dzieckiem – są tak fundamentalne, że zasługują na pełną ochronę prawną. Naruszenie tych relacji może być podstawą do żądania przeprosin, zadośćuczynienia, a nawet zakazu dalszego naruszania prawa do więzi.

Szczególnie przełomową w tym zakresie stała się Uchwała 7 Sędziów Sądu Najwyższego z dnia 27 marca 2018 r. III CZP 60/17, która w swej treści wskazała wyraźnie, że ,,Szczególna więź emocjonalna pomiędzy osobami najbliższymi, wynikająca z przynależnego każdej z nich indywidualnie poczucia bliskości i przywiązania, nierozerwalnie związana z naturą człowieka i kształtująca jego tożsamość, stanowi wartość podlegającą ochronie prawnej na podstawie przepisów o dobrach osobistych (art. 23, 24 i 448 k.c.)''.

Kolejna Uchwała Sądu Najwyższego z dnia 22 października 2019 r. I NSNZP 2/19 zanegowała natomiast powyższą tezę.

Żadna z tych uchwał nie posiada jednak mocy zasady prawnej.

I tak m.in.:

• w sprawie zakończonej wyrokiem Sądu Apelacyjnego w Krakowie z dnia 25 listopada 2020 r. I ACa 948/19, Sąd pierwszej instancji nakazał pozwanej matce dziecka przeproszenie powodowego ojca za pozbawienie go kontaktów z dzieckiem, a tym samym naruszenie jego dobra osobistego w postaci więzi emocjonalnej z córką oraz przyznał zadośćuczynienie. Sąd Apelacyjny w Krakowie oddalił apelację matki dziecka podzielając ocenę, że więź rodzinna jest dobrem osobistym.

• wyrokiem z dnia 29 stycznia 2013 r. I ACa 906/12 Sąd Apelacyjny w Katowicach oddalił apelację od wyroku oddalającego powództwo dziadka przeciwko synowi i synowej o umożliwienie kontaktów z małoletnią wnuczką tylko ze względu na brak dostatecznie silnej więzi dziadka z wnuczką. W uzasadnieniu wyroku Sąd ten uznał dopuszczalność dochodzenia w procesie prawa do kontaktów na podstawie art. 24 § 1 k.c. i to bez warunku przyznania tego prawa uprzednim postanowieniem sądu opiekuńczego.

• Sąd Apelacyjny w Gdańsku wyroku z dnia 15 lipca 2015 r., sygn. I ACa 202/15Z wskazał, że: „Zdaniem sądu II instancji pozwana naruszyła jedno z podstawowych dóbr osobistych człowieka w postaci więzi rodzicielskiej (tu łączącej powoda z jego córkami). Jest to więź szczególna, której naruszenie wiąże się ze znacznym cierpieniem psychicznym''.

Jakie kroki prawne podjąć?

W sytuacji, w której zostanie naruszone nasze dobro osobiste w postaci więzi rodzinnej (np. utrudnianie kontaktów z dzieckiem przez jednego z rodziców, alienacja rodzicielska bez uprawnionego uzasadnienia) możemy wystąpić z powództwem o jego ochronę z jednoczesnym żądaniem zadośćuczynienia pieniężnego czy też zaprzestania dokonywania dalszych naruszeń. W przypadku wystąpienia z roszczeniem pieniężnym należy między innymi wykazać doznaną krzywdę, czyli ujemne skutki które odczuliśmy - w zakresie emocjonalnym czy psychicznym - oraz istnienie adekwatnego związku przyczynowego.

Nie można również wykluczyć możliwości wystąpienia z takim powództwem w imieniu własnego dziecka przeciwko rodzicowi, który dopuszcza się ograniczania i utrudniania kontaktów z małoletnim drugiemu z rodziców. Wówczas potrzebna będzie zgoda sądu rodzinnego, a następnie ustanowienie kuratora, który będzie reprezentował dziecko w toku postępowania.

To istotne informacje dla osób, które przez długie miesiące, a niekiedy nawet lata pozbawione są możliwości kontaktu z własnym dzieckiem lub wnukiem. Prawo dostrzega i zaczyna lepiej rozumieć powagę tego rodzaju sytuacji, a sądy coraz częściej wydają orzeczenia uwzględniające interesy rodziców, dotkniętych zjawiskiem alienacji. W przestrzeni publicznej z rosnącą siłą wybrzmiewają również głosy opowiadające się za koniecznością penalizacji czynu alienacji rodzicielskiej, jednak jeszcze konkretnych propozycji w tym zakresie brakuje.

Autorzy:
Tomasz Uljasz, adwokat w RESIST Rezanko Sitek
Cyntia Mizak - aplikantka radcowska w RESIST Rezanko Sitek